غلامعلى صفايى
144
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )
نكته : براى تشخيص اينكه « لم » براى نفى انقطاعى يا اتصالى است بايد به قراين حاليه يا مقاليه مراجعه كرد ، به عنوان مثال در حديث و آيهء قبل قراين حاليه و عقليه وجود دارد كه نفى در حديث اتصالى است و در آيهء انقطاعى است . و لامتداد النفي بعد « لمّا » : و به جهت اينكه « لمّا » همواره براى ماضى استمرارى است جايز نيست كه بعد از فعل مثبت و ماضى ، فعل منفى به « لمّا » از جنس و از مادهء آن فعل قبل همراه با حروف تعقيب مثل فاء يا « ثم » آورده شود به خلاف منفى « لم » زيرا جايز است گفته شود : « قمت فلم تقم » يعنى قيام كردم سپس تو فورا بعد از قيام من قيام نكردى ، كه به واسطهء مفهوم و به دلالت التزامى فهميده مىشود كه بعد از چندى در همان زمان ماضى ، مخاطب قيام كرده هرچند قيام آن فورا نبوده است و اين مفهوم با معناى « لم » تنافى ندارد زيرا « لم » براى ماضى انقطاعى نيز استعمال مىشود بنابراين « فلم تقم » بالمطابقة دلالت دارد كه فورا بعد از قيام متكلم ، مخاطب قيام نكرده است و مفهوم آن دلالت بر قيام مخاطب با مهلت و تراخى بعد از قيام متكلم مىكند . در حالى كه جايز نيست گفته شود : « قمت فلمّا تقم » زيرا معناى مثال اين گونه است : « قيام كردم و فورا و بدون مهلت تو تاكنون بعد از قيام من ، قيام نكردى » كه مفهوم آن مىشود : « قيام كردم و تو با مهلت بعد از قيام من قيام كردى » در حالى كه « لمّا » همواره براى نفى استمرارى است پس مفهوم مثال با منطوق آن تناقض دارد . نكته : بايد دانست كه اين گونه جملات مفهوم ندارد بنابراين تناقضى بين مفهوم و منطوق « قمت فلمّا تقم » ايجاد نمىشود . بنابراين استعمال آن بلامانع است . الثالث : سومين فرق « لمّا » با « لم » اين است كه فعل منفى « لمّا » زمان عدم تحقق آن ، نزديك زمان حال تكلم بوده مثلا چند روز يا چند ساعت قبل ، لكن در فعل منفى « لم » اين شرط نيست . به عنوان مثال شما مىتوانيد بگوئيد : « لم يكن زيد فى العام الماضى مقيما » كه زمان عدم تحقق اقامت زيد سال گذشته بوده و لكن نمىشود به جاى « لم » در اين مثال « لمّا » استعمال شود زيرا سال گذشته قريب به