بناءه و رتّب قواعده و تبعه الجاحظ و ابن المعتزّ و قدامه و أبو هلال العسكرى . ج - وضع كنندهء اين علم « ابو عبيده » است كه مسائل اين علم را در كتابى به نام « مجاز القرآن » تدوين كرد و پيوسته اين علم اندك اندك رشد يافت تا به امام « عبد القاهر » رسيد . او بنيادش را استحكام بخشيد و ساختارش را استوار ساخت و قواعدش را به ترتيب درآورد . و جاحظ ، ابن معتزّ ، قدامه و ابو هلال عسكرى از او پيروى كردند . توجّه كنيد اين چند نفر ترتيب سالهاى مرگشان اين‌گونه بوده است : ابو عبيده سال 224 ه ق « 1 » جاحظ سال 255 ه ق « 2 » ابن معتّز سال 296 ه ق « 3 » قدامه سال 337 ه ق « 4 » ابو هلال سال 395 ه ق « 5 » عبد القاهر سال 471 يا 474 ه ق « 6 »

--> ( 1 ) - ابو عبيده ، كنيهء معمّر بن مثنى از شعرا و ادباى اوائل قرن سوم هجرى و از شاگردان ابو عثمان مازنى و ابو حاتم سجستانى است . تأليفات او در موضوعات متنوعه بسيار است . « اعراب القرآن » ، « طبقات الشعراء » ، « غريب الحديث » ، « غريب القرآن » ، « معانى القرآن » و « مجاز القرآن » از كتابهاى اوست . نگاه كنيد به ريحانة الادب ، ج 7 ، ص 194 ؛ و آداب اللغة العربية ، ج 2 ، ص 100 . ( 2 ) - جاحظ ، لقب عمرو بن بحر مكنّى به ابو عثمان است ؛ او در سال 160 تولد يافت و در سال 255 زندگيش پايان پذيرفت . از كتابهاى مشهور اوست : « كتاب الحيوان » ، « البيان و التبيين » و « نظم القرآن » . نگاه كنيد به هدية الاحباب ، ص 115 و تاريخ ابن خلكان ، ج 1 ، ص 423 . ( 3 ) - ابن المعتزّ از ادباى قرن سوم است ، او كتابى به نام بديع نگاشته است و در آن هفده صنعت بديعى را گرد آورده است . از تأليفات اوست : « ارجوزة فى ذم الصبوح » ، « اشعار الملوك » ، « البديع » و . . . نگاه كنيد به كشف الظنون ، ج 1 ، ص 620 ؛ و نامهء دانشوران ، ج 1 ، ص 620 ؛ و معجم الادباء ، ج 6 ، ص 561 . ( 4 ) - قدامه ، مكنّى به ابو الفرج از فصحا ، بلغا و دانشمندان قرن چهارم است . او در سال 337 هجرى جهان را بدرود گفته است . كتاب « نقد الشعر » نگاشتهء اوست . در اين كتاب مسائل بسيارى از علم بيان و بديع را مطرح ساخته است . نگاه كنيد به اعلام زركلى ، ج 2 ، ص 792 ؛ معجم المطبوعات ج 2 ، ستون 1494 و 1495 . ( 5 ) - ابو هلال ، حسن بن عبد اللّه بن سهل عسكرى كتاب « الصناعتين » را در دو صنعت كتابت و شعر نوشته است و از كتاب « البيان و التبيين » جاحظ اثر پذيرفته است . نگاه كنيد به « الصناعتين » تحقيق على محمد البجاورى . ( 6 ) - عبد القاهر جرجانى از دانشمندان قرن پنجم است ؛ وفات او را بين 471 و 474 ياد كرده‌اند . دو كتاب « اسرار البلاغة » در علم بيان و « دلائل الاعجاز » در علم معانى از مشهورترين كتابهاى اوست . نگاه كنيد به طبقات الشافيه سبكى ، چاپ مصر ، ج 3 ، ص 242 ؛ انباء الرواة على انباء النجاة قفطى ، جزء 2 ، ص 188 ؛ و كشف الظنون ، ص 9711 .