و الجناس المطرّف كقول الشيخ عبد القاهر : و جناس مطرّف مانند سخن شيخ عبد القاهر : و كم سبقت منه إلىّ عوارف * ثنايى على تلك العوارف وارف و كم غرر من برّه و لطائف * لشكرى على تلك اللّطائف طائف چه بسيار نيكىهايى كه از او به سوى من پيشى گرفته است ، ستايش من بر آن نيكىها گسترده است . و چه احسانهاى درخشان و لطف‌هايى كه از او به من رسيد و سپاس من بر آن لطف‌ها مىچرخد . در اين شعر يك حرف بر آغاز « وارف » و « طائف » افزوده شده است . در فارسى : آن‌چه نهد در ره عقل تو دام * گفتهء جاهل شمرش نى مدام 4 - و منها الجناس المضارع و الجناس اللاحق . فالجناس المضارع يكون باختلاف ركنيه فى حرفين لم يتباعدا مخرجا . 4 - و قسمتى از جناس ، جناس مضارع و جناس لاحق است . جناس مضارع جناسى است كه دو ركن آن در دو حرفى كه بعيد المخرج نيست اختلاف دارد . حال اين اختلاف يا در حرف اول است ؛ مانند : « ليل دامس و طريق طامس » شب تاريك و راه محو شده است كه دال و طاء بعيد المخرج نيست . و يا آن اختلاف در حرف وسط است ؛ مانند : و هم ينهون عنه و ينأون عنه ! و آنان [ مردم را ] از آن باز مىدارند و [ خود نيز ] از آن دورى مىكنند . در اين مثال هم هاء و همزه هردو حرف حلق است . و يا آن اختلاف در حرف آخر است ؛ مانند سخن پيامبر اكرم - صلّى اللّه عليه و آله :