توضيح : « فشت » : بر سر زبانها بيفتد ، انتشار بيابد . « لا يغيّر مطلقا » چه مخاطب آن مفرد باشد چه جمع چه مذكّر و چه مؤنث . « و فروعهما » يعنى فروع مفرد و فروع مذكر . فروع مفرد تثنيه و جمع است ، و فرع مذكر مؤنث است . « مورد » يعنى جايى كه براى نخستين‌بار آن مثال گفته شده است ، و متناسب با آن مثال پديد آمده است . « مضروب له » كسى كه مثال را براى او به كار مىبريم . « مورد » پيوسته يكى است و « مضروب‌له » مىتواند نامحدود باشد . و لذا كانت هذه الاستعارة محطّ أنظار البلغاء لا يعدلون بها إلى غيرها الّا عند عدم إمكانها فهى أبلغ انواع المجاز مفردا أو مركّبا إذ مبناها تشبيه التمثيل الّذى قد عرفت أنّ وجه الشبه فيه هيئة منتزعه من أشياء متعدده . و من ثمّ كانت هى و التشبيه المبنيّة عليه غرض البلغا الّذين يتسامون اليه و يتفاوتون فى اصابته و قد كثر ذلك فى القرآن الكريم كثرة كانت احدى الحجج على اعجازه . و ازاين‌رو اين استعاره ، استعارهء تمثيليه فرودگاه ديدگاههاى بليغان است ؛ و آنان از اين استعاره به چيز ديگرى نمىگرايند مگر هنگامى كه دستيابى به آن ممكن نباشد . پس اين استعاره ابلغ انواع مجاز مفرد و مركب است . زيرا اساس آن تشبيه تمثيلى است كه تو شناخته‌اى وجه‌شبه در آن هيئت برداشت شده از چند چيز است . و ازاين‌رو اين استعاره و تشبيهى كه بر آن بنا شده است هدف بليغانى است كه به

--> - و كوهها عرضه كرديم ، پس از برداشتن آن سرباز زدند و از آن هراسناك شدند . . . بنابر يك احتمال كه در آيه وجود دارد ، كه عرضه‌كردن و امتناع ورزيدن و هراسناك شدن حقيقتا از آنان سر نزده است بلكه اين تصوير و تمثيل است بدين‌سان كه فرض شود تشبيه حال تكاليف در سنگين بودن حملش و سختى به انجام رساندن آنها به حال عرضه شدن بر اين چيزها با بزرگى پيكرهاى آنها و توان استوارشان ، پس آنها از حملش امتناع ورزيدند و هراسناك شدند . و جامع در آن دو عدم تحقق حمل است . سپس تركيبى كه دلالت بر مشبّه‌به مىكند براى مشبّه استعارهء تمثيليه آورده شده است . و مانند سخن خداى برين : « فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ » ( فصلّت ، 11 ) پس به آن و به زمين فرمود : « خواه يا ناخواه بياييد . » آن دو گفتند : « فرمان‌پذير آمديم . » معنى فرمان به آمدن آسمان و زمين و فرمان‌پذيرى آن دو اين است كه خداوند متعال پديد آمدن آن دو را اراده كرده است پس آن دو همان‌گونه كه او خواسته است پديد آمده‌اند ؛ و هدف ، تصوير اثرگذارى قدرت خداوند در زمين و آسمان و اثرپذيرى زمين و آسمان از قدرت خداوند متعال است . و تمثيل اين مسأله به حالت فرمان پذيرفته براى زمين و آسمان و اجابت‌كردن زمين و آسمان به وسيلهء طاعت ، فرض و تخييل است بدون اين‌كه خطاب و پاسخى تحقق پيدا كرده باشد و اين يكى از دو وجهى است كه در آيه وجود دارد همان‌گونه كه در كشّاف آمده است ، پس به آنجا رجوع كن .