گرچه با مضروب‌له هماهنگ نباشد . « 1 »

--> ( 1 ) - مثل‌ها ( ضرب المثل‌ها ) عبارتهاى كوتاهى است كه به ما رسيده ، نقل شده . مردم به وسيلهء اين مثل‌ها حالات جديدشان را به حالات قديم تشبيه مىكنند . و اين مثل‌ها دو نوع است : حقيقيه و فرضيه . حقيقيه مثل‌هايى است كه « مورد » آن وجود داشته است . فرضيه مثل‌هايى است كه « مورد » آن در عالم وجود پديد نيامده است و از زبان حيوان يا غير حيوان اختراع شده است . و براى هرمثلى موردى وجود دارد كه آن حالت پيشين است كه نخستين‌بار مثل در مورد آن گفته شده است . و براى هرمثلى مضربى هست و آن حالت جديدى است كه براى حالت پيشين استعاره آورده شده است . و همان‌گونه كه مثل‌ها نثر مىباشد شعر هم هست . و به همان شكل كه وارد شده است بدون تغيير در لفظ آن مثال زده مىشود . و براى مثل‌هاى حقيقى انگيزه‌ها و پديده‌هايى هست كه به جامعهء انسانى سود مىرساند . و از آنهاست اين‌كه : مثل‌ها آيينه بىزنگارى براى پندها و عبرتهاست . و از آنهاست : اين مثل‌ها معيار پيشرفت امّت و زبان اخلاق آنان است . و از آنهاست : پيوند گذشته و حال . و از آنهاست : اين‌كه مثل‌ها مجموعهء گرانقدرى از پيشينيان براى آيندگان است . و اما مثل‌هاى فرضى براى خردمند پند و براى جاهل جاى تفريح است . مشهورترين كتابهاى دربر دارندهء مثل‌ها اينهاست : كتاب « مجمع الأمثال » نوشته ميدانى ، « جمهره الأمثال » نوشته أبى هلال عسكرى ، « عقد الفريد » نوشته ابن عبد ربّه . « كليله و دمنه » نوشته ابن مقفع و غير اينها . گفته ، مثل نمىشود مگر زمانى كه جريان يابد و بين مردم گسترش پيدا كند . و از آنچه شرحش در تشبيه تمثيل و استعارهء تمثيليه گذشت فرق بين هريك از اين دو در جدولى كه براى سنجش ميان آنها مىآيد ، معلوم مىگردد . تشبيه تمثيل 1 - در تشبيه تمثيل مشبّه و ادات ذكر مىگردد . 2 - تشبيه تمثيل مىشود كه ميان دو مفرد باشد . مانند : المنافق كالحرباء ، دو چهره مانند آفتاب‌پرست است . 3 - تشبيه تمثيل بدون حذف ، صلاحيت براى استعاره ندارد . 4 - تشبيه تمثيل نياز به قرينه‌اى كه همراه آن بر حقيقتش دلالت كند ندارد . 5 - تشبيه تمثيل نوعى از حقيقت است . استعارهء تمثيليه 1 - استعارهء تمثيليه تنها در تركيب‌ها وجود دارد 2 - استعارهء تمثيليه نوعى از مجاز است ازاين‌رو ابلغ از تشبيه است . 3 - استعارهء تمثيليه نياز به قرينه‌اى دارد كه مانع از ارادهء معنى اصلى شود . 4 - در استعارهء تمثيليه مشبّه و ادات تشبيه حذف مىشود و از اركان تشبيه تنها مشبّه‌به باقى مىماند . 5 - استعارهء تمثيليه شايستگى دارد بدون حذف ، مشبّه‌به قرار گيرد . و تشبيه با آن غالبا غير تمثيلى است . تمثيليه به دو قسم تحقيقيه و تخييليه تقسيم مىگردد . تحقيقيه آن است كه برگرفته از چند چيز تحقق‌دار و موجود در خارج باشد مثل مثالهاى پيشين . و تخييليه آن است كه برداشت شده از چند چيز تخيّلى و فرضى باشد كه نه در خارج تحقق دارند و نه در ذهن . و اولى تمثيليهء تحقيقيه ناميده مىشود ، و دومى تمثيليهء تخييليه . مانند : « إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها » ( احزاب ، 72 ) ما امانت الهى و بار تكليف را بر آسمانها و زمين -