و يا مشبّه عقلى و مشبّه‌به حسّى است . مانند : « دانش بسان نور است » . و در فارسى : دلم در بند تنهايى بفرسود * چو بلبل در قفس روز بهاران « 1 » و : پرتو نيكان نگيرد هركه بنيادش بدست * نااهل را چون گردكان بر گنبدست « 2 » و اعلم أنّ العقلىّ هو ما عدا الحسىّ فيشمل المدرك ذهنا كالرأى و الخلق و الحظّ « 3 » و الأمل و العلم و الذكاء « 4 » و الشّجاعة . و يشمل أيضا الوهمىّ و هو ما لا وجود له و لا لأجزائه كلّها أو بعضها فى الخارج و لو وجد لكان مدركا باحدى الحواس . و يشمل الوجدانىّ و هو ما يدرك بالقوى الباطنة كالغم و الفرح و الشبع و الجوع و العطش و الرّى . « 5 » و بدان‌كه عقلى چيزهاى غيرحسى است . بنابراين عقلى آنچه را كه با ذهن درك مىشود فرا مىگيرد . مثل انديشه ، خوىوخلق ، بخت ، آرزو ، دانش ، زيركى داشتن و دلاورى . و وهمى را نيز فرا مىگيرد . وهمى يعنى آنچه وجود ندارد و همهء اجزاء يا برخى از اجزائش نيز در خارج موجود نيست و اگر وجود يابد به يكى از حواس درك مىشود . عقلى ، وجدانى را نيز فرا مىگيرد . وجدانى چيزى است كه با نيروها و احساسهاى درونى درك مىگردد . مانند اندوه ، شادى ، سيرى ، گرسنگى ، تشنگى و سيرابى ( سيراب شدن ) . المبحث الثانى فى تقسيم طرفى التشبيه باعتبار الإفراد و التركيب طرفا التشبيه ( المشبّه و المشبّه به ) إمّا مفردان مطلقان نحو : ضوءه كالشّمس و خدّه

--> ( 1 ) - سعدى . ( 2 ) - سعدى . ( 3 ) - حظّ : بالفتح و تشديد ظاء ، بهره و بخت و بهره‌مند و با بخت شدن . ( منتخب اللغات ، ص 160 ) ( 4 ) - ذكاء : بالفتح ، زبانه كشيدن آتش و زيرك شدن و زود دريافتن چيزى را و بوى دادن مشك ؛ و بالضم ، آفتاب و ابن الذكاء يعنى صبح . ( منتخب اللغات ، ص 201 ) ( 5 ) - رىّ : بالفتح و الكسر و تشديد ياء ، سيراب شدن و نيكو شدن . ( منتخب اللغات ، ص 227 )