شخصى - جز معتقدات خويش - روش و شيوه‌اى را به رسميّت نمىشناسد . اگر او چيزى را با چيزى قياس كند و آنها را [ با معيارهاى سليقهء شخصى ] با هم بسنجد ، [ و نتيجهء باطلى را از رهگذر آن به دست آورد ] ، در عين حال از اظهار رأى و نظر شخصى خود ، هراسى ندارد و آن را تكذيب نمىكند . و چنانچه مطلبى از نظر او مبهم و تاريك باشد - به‌خاطر جهل و ناآگاهى نسبت به آن - در اخفاء و كتمان آن مىكوشد تا به وى نگويند : نمىداند ؛ و با وجود اين ، اظهارنظر كرده و حكم و فتوى صادر مىنمايد . او را بايد كليد تمام تيرگيها و نادانيها دانست [ كه ابواب جهل و بىاطلاعى را در برابر ديدگان جامعه مىگشايد ] و سخت مرتكب اشتباه مىگردد و در وادى بىخبرىها كوركورانه گام برمىدارد و از آنچه كه بدان آگاهى ندارد پوزش‌خواهى نمىكند تا از دست و زبان مردم سالم بماند و بىنقص و عيب تلقّى گردد . او نمىتواند در علم و دانش ، قاطعيّتى كسب كند تا بتواند بهره و نصيبى براى خويش فراهم آورد . روايات و منقولات را درهم مىريزد و آنها را از هم متلاشى مىسازد ؛ آن چنان كه باد و طوفان ، گياهان خشكيده و خس و خاشاك را از هم مىپراكند . ميراث‌هاى به ناحقّ از دست رفته از او گريان و خونهاى به ناحقّ ريخته از او نالان مىباشند . بر طبق حكم و فتواى او ناموس حرام ، حلال تلقّى مىشود . براى پاسخ به پرسش‌هايى كه به دست او مىرسد احساس خلأ و تهيدستى مىنمايد . و بالاخره فاقد شايستگى رياستى است كه خود مدّعى آن مىباشد و به ناحقّ مدّعى علم به حقّ است . ] « 1 » * * * و عن بعض التّابعين قال : أدركت عشرين و مائة من الأنصار من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يسأل أحدهم عن مسألة فيردّها هذا إلى هذا ، و هذا إلى هذا حتّى ترجع إلى الأوّل . و عنه قال : لقد أدركت فى هذا المسجد عشرين و مائة من أصحاب رسول اللّه ما أحد منهم يحدّث حديثا إلّا ودّ أنّ أخاه كفاه الحديث و لا يسأل عن فتيا إلّا ودّ أنّ أخاه كفاه الفتيا . و قال البراء : لقد رأيت ثلاثمائة من أهل بدر ما فيهم من أحد إلّا و هو يحبّ أن يكفيه صاحبه الفتيا . . . و قال بعض الأكابر لبعض المفتين : أراك تفتى النّاس ! فإذا جاءك الرّجل

--> ( 1 ) - « آداب تعليم و تعلّم در اسلام » ( ترجمهء منية المريد ) ص 450 - 456 .