بود و هم از ديگرى همچنان كه چشم ، بىفروغ چراغ هم از خود كور بود و هم از ديگرى . بدان كه نفوس ناطقه در اصل فطرت از عالم نورانيّت و بينايى ايجاد شده‌اند و صافى از زنگ كدورات و مواد ظلمانى بودند ، قبل از تعلّقشان به اين عالم ظلمانى جسمانى ، چنان‌كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود : « خلقت الأرواح قبل الأجساد بألفى عام » « 1 » يعنى : خلق شده‌اند ارواح پيش از تعلّقشان به اين اجساد به دو هزار سال ، يعنى به دو مرتبه منزل كرده‌اند تا به اين اجساد رسيده‌اند و معلوم است كه از آن شعشعانى اوّليه و صرافت نورانيّت كه داشتند ، پايين آمدند و ضعيف شدند ، خصوص كه به اين محسوسات اين جهانى هم مشغول و مأنوس گشتند و به يك مرتبه خود را گم كردند و قدر و منزلت خود را كه داشتند ، فراموش كردند و مثال چشم كه در تاريكى چيزى را نبيند ، بدون چراغ اين نفوس بشرى هم بدون تعليمات استاد و بدون هدايت هادى و بدون اخبار نبى و بدون حكمت حكيم خود را نشناسد و متذكّر قدر و منزلت خود نگردند ، بلكه آنان كه فطرت اوّليهء خود را باطل كرده‌اند و از باطن آنها نورانيّت رفته و ظلمت جهالت مستحكم شده است به تذكّر انبياء نيز متذكّر نشوند « صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ » « 2 » پس تعليمات انبيا تعليمات ابتدايى نيست بلكه تذكّرات است و يادآورى « 3 » « وَ ذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ » « 4 » كه هنوز نور ايمان و دانايى از باطنشان بالكليّه نرفته است و بعضى هم به يادآورى انبياء كه حكماى حقيقى هستند ، چنان برافروخته و روشن مىشوند كه از درد فراق احبّه و غربت از موطن اصلى كه در شب و روز در سوز و گداز و آه و ناله‌اند ؛

--> ( 1 ) - رجال كشى ، ص 396 ، حديث 741 و معانى الاخبار ، ص 108 ، در بحار الانوار ، ج 61 / 131 ، از على عليه السّلام نقل شده است كه منافاتى ندارد زيرا كه روايات زيادى وجود دارد كه از دو يا چند معصوم نقل گرديده است . ( 2 ) - بقره / 171 : كر و لال و نابينا هستند و لذا چيزى نمىفهمند . ( 3 ) - در علم كلام به ثبوت رسيده است كه شرايع انبياء عليها السّلام مطابق عقل سليم و فطرت پاك است ؛ يا عقول به آنها رسيده است كه انبياء عليها السّلام مؤيّد عقولند و يا نرسيده است كه در اين صورت تأسيس حكم فرموده‌اند . ( 4 ) - الذّاريات / 55 : و پيوسته تذكّر ده ، زيرا تذكّر براى مؤمنان سودمند است .