نمىگذارد به حكمت گرايد ، و چون سخن بدينجا رسيد ، شيماس رو به ارسطو كرد و گفت : برفروز ! دلهاى ما را به فروغ چراغهاى خود پيش از آنكه فروغش فرونشيند اى پدر مهربان ! [ پاينده‌ترين عالمان در علم ] ارسطو گفت : پاينده‌ترين علما در علم آن است كه دانش نيندوخت الّا پس از آنكه نفس را فرهنگ داده بود ، علم چون آب مىماند كه به حوض ريزى ، اگر آن حوض را قبلا پاك و شستشو كرده باشى ، البته آن آب به صفاى خود بماند و اگر حوض را پاك نكرده و آب را به روى آن لجن و كثافات ريختى ، البته آب سياه و گنديده باشد و فايدهء آبى ندهد بلكه همه را ناخوش نمايد كه فرمود : « اذا فسد العالم فسد العالم » « 1 » پس واجب و اهمّ امور بر طالب علم پاكيزه ساختن نفس خود است از اخلاق ذميمه و خاطرات شهوانيّه و هواهاى باطله و زينت دادن نفس است به اخلاق كريمه . خوى خود را ستوده كرده باشد و راستگوىترين كاركنان آن است كه در كار نشود الّا پس از انداخت « 2 » بلى پس از اينكه آدم انديشهء اوّل و آخر كلام خود را نمود و مقدّمات و نتيجهء او را ديد و بجز نيكويى بدى هم نداشت ، سزاوار است كه آن سخن بگويد ، و راستگوترين گويندگان هم خواهد بود و الّا دروغ خواهد بود ، اگر يكى از اين مراحل به غير موقع رانده شده باشد و موافق نيفتاده باشد حتّى اگر موافقت با غرض عقلايى كه از هر گفتار و كردارشان اميد نفع دارند نداشته باشد نيز دروغ است و لو مضمونا مطابق واقع باشد مثلا غيبت و بدى كسى را در غياب او اظهار نمودن و لو آن بدى را داشته باشد ، آن سخن در نزد حكيم دروغ است چو آن سخن نافع نيست نه به گوينده و نه به غير ، بلكه ضرر دارد به شخص مغتاب كه عرض او را ضايع كردن است پس صدور اين سخن بىموقع و بى جا بوده و دروغ خواهد بود و همچنين استوارى در كارها و ميانه‌روى نمودن و صفت عدالت را در كارها نگاه داشتن به اين است كه آن كار را اندازه بگيرد و حدود او

--> ( 1 ) - غرر الحكم ، ج 7 / 269 ، عبارت حديث چنين است : « زلة العالم تفسد العالم » يعنى لغزش دانشمند باعث تباهى همهء مردم جهان مىگردد . حديث را با عبارت متن در كتب معتبرهء حديثى نيافتم . ( 2 ) - در نسخهء آقاى مينوى عبارت چنين است : « و راستگوىترين گويندگان آن است كه به گفتار نيايد الّا پس از انديشه و استوارترين كاركنان آن است كه در كار نشود الّا پس از انديشه و انداخت » .