حكيم و فيلسوف بايد مراقب باشد و نگذارد كه اين اخلاق رذيله در دل پيدا شود و اگر وقتى هم خطور كرد ، از خواهشها و يا آتش غضب از ناملايمى شعله زد ، فورا خاموش كند و نگذارد نمو كند مطابق آن حركتى از اعضا سرزند ، چنان‌كه فرموده‌اند : « بهترين چيزى كه آتش دوزخ و غضب الهى را خاموش كند ، فروبردن و خوردن غضب خود است » كه نگذارى در خارج ظهور كند و از دل بيرون شود و اين مراقبه و جلوگيرى از خواهشهاى نفسانى و خاموش نمودن شعلهء آتش غضب را در باطن البته رنج بسيار و زحمت بيشمار دارد كه جهاد اكبر ناميده شده است ، و اين فيلسوف هم رنج سرحددارى مملكت دل را به همين تفسير مىكند كه مىگويد : و رنج كه در مثل ذكر شده است ، تدبير نفس است ، در كار اين اخلاق رذيله‌اى كه براساس شهوت و غضب مبنى شده است و دور كردن ايشان را از خود كه مبادا داخل دل و كعبهء مقصود گردند كه منزل خدا و فرشتگان است ، خدا فرموده است : « كه من نگنجم در زمين و آسمان بلكه در دل بندهء مؤمن مىگنجم » « 1 » پس مجاهد و مرتاض ناصر خدا است « قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوارِيِّينَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ » « 2 » و كرامت آن است كه نفس در بازگشتن از تأمين دادن سرحد و به انجام رسانيدن وظايف سرحددارى را بدان رسد كه براى او مهيّا شده است ؛ از سرور و فرح و جايزه‌هاى نفيسه و خلعتهاى فاخره و مساكن طيّبه و « جنّة عالية ، قطوفها دانية » « 3 » و چون مناظرهء ايشان بدينجا رسيد ، ديگرى گفت : نام او اسيامانكن « 4 » كه اگر نام فيلسوف را همين فايده بودى كه از نام نادانى برون برد ، اهل خرد را كه در جستن آن بكوشيدى چون حكمت فوايد عظيمه‌اى دارد كه خدا در قرآن فرموده است : « وَ مَنْ يُؤْتَ

--> ( 1 ) - « لا يسعنى ارضى و لا سمائى بل يسعنى قلب عبدى المؤمن » آيت اللّه جوادى آملى ، عيون مسائل النّفس ، ص 571 ، به عنوان خبر صحيح نقل كرده است و در آخر حديث عبارت . . . التقى النقى را افزوده است . ( 2 ) - الصّف / 14 : عيسى بن مريم به حواريّون گفت : چه كسانى در راه خدا ياوران من هستند ؟ حواريّون گفتند : ما ياوران خدا هستيم . ( 3 ) - الحاقّه / 22 و 23 : در بهشتى عالى كه ميوه‌هايش در دسترس است . ( 4 ) - در نسخهء آقاى مينوى به‌جاى اسيامانكن اسقالن ، آمده است و به‌جاى كوشيدى ، كوشيدمى تا توانستمى ضبط شده و سطر بعدى نيز اندكى متفاوت است .