و مثال قوّهء غريزهء انسانيّه نسبت به قوّهء غريزهء حيوانيّه ، چون نسبت عين است به ساير اعضاء ، و چون نسبت مرآت است به ساير اشياء كه بالذّات ، قبول رؤيت و انعكاس صور اشياء مىكند ، بر خلاف ساير اعضاء و اجسام . و گاهى اطلاق مىشود بر جودت « 20 » رأى و سرعت تفطّن « 21 » اگرچه به طريق شيطنت باشد . و در كتب حكماء و فلاسفه ، اطلاق كرده‌اند عقل را در معانى ديگر كه ذكر آنها ، تطويل به لا طائل است . و عرفاء الهيّين ، اطلاق مىنمايند عقل را بر نورى كه مفاض « 22 » است از « روح و عقل كلّى » « 23 » بر قلب انسان ، و ادراك آن ، علم و حكمت و فراست است ، كه : « اتّقوا من فراسة المؤمن فانّه ينظر بنور اللّه » « 24 » ، و باعث مىشود عبادت و كسب جنّت را ؛ كما قال ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد عليه السّلام « العقل ما عبد به الرّحمن و اكتسب به الجنان » « 25 » . فعلى هذا ، مراتب عقل ، به حسب تفاوت فطرت‌ها و صفا و صقالت قلوب در افراد انسان ، مختلف است ؛ چنان‌كه حضرت رسول ص مىفرمايد كه : « كلّم النّاس على قدر عقولهم » « 26 » :

--> ( 20 ) - نيكويى ( 21 ) - استنباط زيركانه ( 22 ) - فيض‌ياب ، بهره‌مند ( 23 ) - روح كلّى و عقل كلّى در اصطلاح اهل معرفت ، عبارت از مرتبهء واحديّت حقّ ، و به اعتبارى ، عالم جبروت است ؛ و آن را دو ذروه است : ذروهء اعلاى آن را عالم روح كلّى ، و ذروه اسفل و زيرين آن را عالم عقل كلّى ناميده‌اند ؛ و اين عالم ، مبدإ عقول انبياء و كتب سماوى است . براى شرح و تفصيل بيشتر به رسالهء « قنوتيّه » تأليف حضرت « راز » رجوع شود . ( 24 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 54 سطر 1 و نيز منهج حاضر ، صفحهء 24 سطر 10 رجوع شود . ( 25 ) - به منهج اوّل ، ذيل صفحهء 60 و صفحهء 433 سطر 3 رجوع شود : « المحاسن » 1 : 195 ، « الكافى » 1 : العقل و الجهل : حديث 3 ، « معانى الاخبار » : 240 ، « وسائل الشّيعة » 15 : حديث 20288 ، « بحار الانوار » 1 : 116 ، 33 : 170 ( 26 ) - به مجلّد اوّل ، مقدّمهء شارح ، صفحهء 22 سطر 8 و نيز منهج حاضر ، صفحهء 28 سطر 2 رجوع شود : توضيح : اين حديث در منابع روايى ، از جمله « اصول كافى » بدين صورت آمده است : « انّا معاشر الانبياء -