فرمود : اختيار كردم عقل را ! « جبرئيل » گفت از براى حياء و دين كه : مراجعت كنيد ! آنها گفتند كه : ما مأموريم كه با عقل باشيم در هرجا كه باشد » . و منظور از عقل قرين حياء و دين ، قوّهء درّاكهء عاقلهء نفس ناطقهء انسانيّه است ؛ زيرا كه حياء نيز قوّه‌اى است كه منفعل مىشود قلب به آن از واردات ، و دين نيز قوّه‌اى است كه قدرت دارد به آن بر فعل طاعات ، و به اصطلاح فلاسفه ، قوّهء عاقله را در نفس ناطقه ، مراتب اربعه است ؛ اوّل : عقل هيولانى « 14 » ، دوم : عقل بالملكه « 15 » سيم : عقل بالفعل « 16 » ، چهارم : عقل بالمستفاد « 17 » . و گاهى اطلاق مىشود عقل ، و منظور ، ادراك معقولات است ، كه : وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ « 18 » . و همچنين اطلاق مىشود حياء ، بر انفعال قلب انسان ، و اطلاق مىشود دين ، بر فعل طاعات و ترك معاصى . و گاهى اطلاق مىشود عقل ، بر قوّهء غريزهء انسانيّه كه ممتاز است به آن از بهايم و سباع ، و مستعدّ است از براى قبول علوم ، و تدبير صناعات فكريّه ، و در احمق و « زكىّ ، و نائم و يقظان » « 19 » و غافل و هشيار ، يكسان است ؛ چنان‌كه در حيوانات ، قوّه‌اى است كه ممتاز مىشود به آن ، از نباتات و جمادات .

--> ( 14 - 15 - 16 - 17 ) - عقل هيولانى : مرتبهء استعداد نفس را براى درك معقولات « عقل هيولانى » نامند كه قوّهء محض ، و خالى از هر كمال و فضيلتى باشد . عقل بالملكه : اين مرحله از عقل ، مرحله‌اى است كه براى عقل - فىالجمله و بطور كلّى - مدركاتى حاصل شده ، و او را قدرت انتقال به مرحلهء فعليّت ، فراهم آمده باشد . عقل بالفعل : در اين مرحله ، عقل از مرحلهء هيولانى و بالملكه عبور كرده و كمال يافته ، امّا همهء نظريّات او در ذهنش حضور ندارد ، امّا بمحض توجّه و التفات ، آن نظريّات در ذهن او حاضر مىشود . عقل بالمستفاد : و آن مرتبهء اتّصال عقل است به مبدإ فيض ؛ و در اين صورت ، عقل را نيازى به توجّه و التفات نيست ، بلكه بدون توجّه و التفات ، صورت همهء اشياء براى او حضور دارد . نقل به اختصار از « فرهنگ علوم عقلى » : 381 - 389 ( 18 ) - به منهج حاضر ، صفحهء 16 رجوع شود . ( 19 ) - معانى لغات ، به ترتيب : تيزهوش ، خوابيده ، بيدار