را ؛ پس بيا به سوى حساب و مستعد باش جواب را ، تا آنكه كشيده شوى به سوى ثواب و عقاب » . پس دلها منقطع مىگردد از هول عذاب ، قبل از نشر صحايف . و بعد از آنكه مشاهده مىنمايد آنچه در صحايف است ، تعجّب و وحشت مىكند و مىگويد : يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها « 31 » . اين است اواخر احوالش كه اشاره فرموده است به آن . پس انسان ، بعد از تدبّر در اين سه احوال خود ، بايد انصاف بدهد كسى كه در اوّل و آخر و وسط احوال ، چنين است ، سزاوار است او را آنكه تواضع ورزد نسبت به خالق منعم معبود حقيقى خود و خاصّان او يا استكبار نمايد ؟ و به اين جهت ، حضرت علىّ بن الحسين ص فرمود : « عجبا للمتكبّر الفخور الّذي كان بالامس نطفة ثمّ هو غدا جيفة » « 32 » . پس تواضع ، بهترين خصال انسانى است كه از لوازم عقل و كمال عبوديّت است و ثمرهء علم و تذكّر به احوالات سابقه و لاحقه و بالفعل خود و نفس خود است ، و مىرساند متواضع را به عزّت و رفعت دنيويّه و اخرويّه و درجات عاليهء معنويّه ، و باعث كمال ايمان اوست به حقّ - جلّ و علا - زياده از ساير خصال و اخلاق حسنهء نفسانيّه . و تكبّر ، بدترين اخلاق ذميمهء انسان است كه اضرّ است از ساير خصال مذمومه ؛ زيرا كه ضررش نه در اعمال است - مثل

--> ( 31 ) - اى واى بر ما ! اين چه كتابى است كه هيچ اندك و بسيارى را ترك نكرده مگر آنكه آن را به حساب آورده است : سورهء 18 آيهء 49 ( 32 ) - شگفتا از متكبّر مباهات‌كننده كه ديروز ( يعنى آن‌گاه كه جسم او تكوين مىشد ) نطفه‌اى بود ، سپس فردا ( ى مرگ ) جسمى گنديده خواهد بود : « الكافى » 2 : الايمان و الكفر : باب الفخر و الكبر : حديث 1 ، « وسائل الشّيعة » 16 : حديث 20924 ، « بحار الانوار » 78 : 142