از مواضع خمسهء حلم ، شارح را سخنى است و آن اين است كه : اگر زمانى كه مؤمن حليم مىخواهد احقاق حقّ خود نمايد و مخالفت كرده مىشود ، زمانى باشد كه خلايق ، متديّن و سعيد و مطيع امر و نهى الهى باشند و امر به معروف و نهى از منكر نمايند ، حلم از غاصبين حقوق خود - بعد از طلب حقّ و مخالفت كردن آنها - مستحسن ، و باعث نصرت كردن خداوند به وجود سعدا و متّقين است او را ؛ چنان‌كه بعد مىفرمايد : ترك جواب و اعراض كن از جاهلين ، كه مردم مىباشند انصار تو . امّا اگر زمانى باشد كه دين و ايمان خلايق ، ضعيف شده باشد و رعايت حقوق برادران دينى خود را ننمايند و امر به معروف و نهى از منكر را ترك كرده باشند و تمام مردم در جلب منفعت خود باشند و به غير خود نپردازند ، ظاهر آن است كه تكليف به حلم ، ساقط باشد ؛ زيرا كه در اين زمان ، مؤمن اگر حلم كرد در احقاق حقّ خود از غاصبين و مخالفين ، كسى امداد نخواهد كرد او را ، و مورث هلاكت او و اهل اوست ؛ چنان‌كه حضرت امير المؤمنين - عليه الصّلاة و السّلام - از اهل اين زمان و حكم سلوك با ايشان در اين قطعهء عربيّه اخبار مىفرمايد : « اذا كان الزّمان زمان سوء * فكان النّاس امثال الذّئاب فكن كلبا على من كان ذئبا * فانّ الذّئب يدفع بالكلاب » « 33 » و آن زمان سوء كه حضرت اخبار فرموده ، زمان ماست كه مردم - تمام - چون گرگان شده‌اند ؛ و به فرمودهء حضرت ، دفع گرگ نمىشود مگر به سگ ؛ پس بايد تشبّه به ايشان نمود ، تا آنكه تواند احقاق حقّ خود را نمايد . بعد مىفرمايد : هرگاه اتيان كردى به حقّ هريك از اين مواضع خمسه در

--> ( 33 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 500 رجوع شود .