صبر - يعنى در مقام صبر - مگر اهل اخبات كه اهل خضوع و خشوع و خوف از حقّ تعالى مىباشند ؛ كما قال اللّه تعالى : وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ * الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ « 73 » ؛ زيرا كه حالت اخبات و خضوع و خشوع ، دليل بر معرفت است ؛ و نور معرفت ، باعث بر صبر در مصائب معبود و تحمّل طاعات و دورى از معصيت و سيّئات است . پس صبر ، از براى اهل معرفت است ؛ در هر مقامى كه باشند ، صبر به قدر معرفت آن مقام است . و مىفرمايد : انكار مىنمايد جزع و اضطرار را در شدايد هركس ، و حال آنكه آن ظاهر مىشود بر منافقين ؛ زيرا كه نزول محنت و مصيبت ، خبر مىدهد از صدق و كذب صادقين و كاذبين . و چون منافقين در دعوى ايمان و حسن اخلاق ، كاذبند و باطن آنها موافق با ظاهر و ادّعاى ايشان نيست - چه بواطن آنها از نور معرفت حقّ تعالى و دين او عارى و برى است ، و به سبب جهل و عارى بودن از نور معرفت و عقل - [ به ] ورود مصائب بر ايشان ، ظاهر مىشود از ايشان جزع و فزع و وحشت و اضطراب و اضطرار ؛ و چون بيخ شجرهء طيّبهء معرفت و ايمان و عقل در ايشان نيست ، از اغصان آن - كه اخلاق حسنه‌اند - نيز محرومند ؛ و چون باطنشان مغرس « 74 » شجرهء خبيثهء جهل و قصور است ، اغصان اخلاق ذميمه از ظاهر ايشان هويداست . و مىفرمايد : صبر ، استمرار مذاق است - يعنى استمرار مشرب و مذاق است - در بلا و راحت به نهج واحد ، و جزع - كه ضدّ صبر است - اضطراب قلب و ظهور حزن و تغيّر رنگ و احوال است در هنگام نزول مصائب . پس هر

--> ( 73 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 40 رجوع شود . ( 74 ) - محلّ كشت