به حبل ، و توسّل به عنايت خداوند ، و شرف و كمال متوكّل ظاهر آمد . بعد ، بدان كه : توكّل به حقّ تعالى ، وكيل كردن است او را از جانب خود در امور رزق و ما يحتاج خود - تماما - ، و اعتماد قلب است به حقّ تعالى ، و انقطاع از ما سوى و يأس از غير او در مصالح خود ، با علم به آنكه حقّ تعالى قائم است به امر عبد ، و ضامن است اصلاح امر و كافى است رزق او را بدون زحمت و كلفت او . و معنى واقعى توكّل ، آن است كه مطمئن سازى قلب را بر آنكه قوام بنيه و سدّ رمق و استقامت خلقت و كفايت تو از حقّ جلّ و علاست نه به احدى غير او ، و نه به سببى از اسباب ، و نه به حطام دنيا - مطلقا - ؛ پس اگر حقّ تعالى خواهد ، سبب مىسازد از براى حفظ و قوام بنيهء تو سببى يا نعمتى را ، و اگر خواهد ، كفايت مىفرمايد به قدرت خود ، بدون وسايط و اسباب ؛ پس منقطع سازى قلب خود را - بالمرّه - از مخلوقين و اسباب ، و ببندى آن را به فضل و كرم ربّ الارباب . و توكّل را سه موضع است ؛ اوّل : در قسمت ، وثوق و اعتماد نمائى به آنكه آنچه قسمت كرده است حقّ تعالى تو را ، قادر است به رسانيدن به تو ، و فوت نمىشود آن از تو ، و حكم خداوند تبديل نمىيابد . ثانى : در نصرت ؛ يعنى اعتماد كنى به آنكه حقّ تعالى نصرت مىدهد تو را اگر مجاهده كنى در سبيل او ؛ قال اللّه تعالى : فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ « 21 » ، و قال : إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ « 22 » ، وَ كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ « 23 » . ثالث : در رزق و حاجت ؛ يعنى اعتماد كنى به آنكه رزق تو را كه حقّ تعالى كفيل و ضامن شده است از براى قوام بنيهء تو به جهت تمكّن بر خدمت و عبوديّت او ، قادر است به

--> ( 21 ) - پس چون ( بر امرى ) عزيمت استوار كردى ، پس بر خداى تعالى توكّل كن . . . : سورهء 3 آيهء 159 ( 22 ) - اگر خداى را يارى كنيد ، شما را يارى خواهد كرد . . . : سورهء 47 آيهء 7 ( 23 ) - همانا كه يارى اهل ايمان ، بر ما حقّى مسلّم است . . . : سورهء 30 آيهء 47