پس محقّق شد آنكه انسان ، صاحب درجات است ، و علم نيز ذو مراتب است ، و عباد ، بحسب درجات ظاهرى و باطنى خود ، مكلّفند به تكاليف مختلفه ؛ و تكاليف مختلف است ، كه : « كلّم النّاس على قدر عقولهم » « 60 » ، و : « حسنات الابرار سيّئات المقرّبين » « 61 » . و اختلاف حسن و قبح اعمال ، نسبت به اخيار و مقرّبين و طبقات اهل ايمان ، به سبب اختلاف درجات و علوم و معارف ايشان است كه هركس كه اعلم باشد ، طاعتش احسن و اخلص ، و ثمراتش زيادتر ، و هر كه جاهل‌تر ، طاعتش اخسّ و كدر ، و ثمره‌اش كمتر است ؛ چنان‌كه حضرت رسول فرمود : دو كس داخل مسجد مىشوند و نماز مىكنند ، نماز يكى - در وزن - چون پر پشه ، و ديگرى چون كوه عظيم . و اختلاف در ثمرات ، به سبب اختلاف در درجات علوم است . پس طلب علم ، از براى مسلم واجب است به جهت اصلاح اعمال و احوال ظاهر و باطن خود . امّا علم مطلوب واجب ، در هر حال و هر مرتبه از ظاهر و باطن ، غير علم واجب مطلوب در مرتبهء ديگر است . و هرگاه يك شخص واحد را ، درجات مختلفه ، و احوال متفاوته ، و تكاليف متعدّده در علوم متكثّره ، و احكام حسن و قبح متباينه « 62 » باشد ، پس چگونه است تكاليف اشخاص و طبقات عباد و طوايف مختلفه در تحصيل علم ؟ پس واجب است طلب نوع علم از براى بنى نوع انسان مسلم ، در هر مرتبه از مراتب ظاهر و

--> ( 60 ) - با مردم به قدر عقلهايشان سخن بگو : به مجلّد اوّل ، مقدّمهء شارح ، صفحهء 22 سطر 8 رجوع شود : تفسير « كشف الاسرار » 2 : 328 ( كلّموا ) ، « مرصاد العباد » : 15 ( 61 ) - براى ترجمه و توضيح حديث فوق ، به منهج اوّل ، صفحهء 148 ، سطر 11 رجوع شود : « اوصاف الاشراف » : 21 ، « كشف الغمّة » 2 : 254 ، « زبدة البيان » 1 : 121 ، « الاربعون حديثا » ( للشّيخ البهائىّ ( قده ) ) : 313 ، « بحار الانوار » 25 : 205 ( 62 ) - دو يا چند چيز مخالف هم را متباين گويند .