حضرت رسول ص وارد است كه : « موتوا قبل ان تموتوا » « 53 » ؛ يعنى بميريد به اختيار ، پيش از آنكه قبول موت نماييد به اضطرار . و تحقيق مطلب آن است كه نفوس انسانيّه ، چون از عالم ملكوت و تجرّد و حسن و صفا ، ناشى و نازل گشته‌اند ، بالذّات مقتضى اخلاق حسنه و توجّه و ذكر و قرب و ميل به حقّ تعالى مىباشند ؛ زيرا كه چنان‌كه وجودات ايشان ، انوار و عكوس و ظلال « 54 » وجود حقّ تعالى است ، نيز صفات ايشان عكوس و ظلال صفات كماليّهء اوست و جبلّى و فطرى است ، و طبايع انسانيّه ، چون از عالم ملك و مادّه و كدورتند ، بالذّات مقتضى شهوت و غضبند ، و حاصل مىشود از اين دو صفت ، محبّت دنيا كه رأس هر خطايا و اصل جميع ذمايم اخلاق است ؛ زيراكه از شهوت بطن حاصل مىشود شهوت فرج ، و اين دو ، باعث شهوت و ميل به تحصيل مالند كه به اين دو نتوان رسيد مگر به مال ، و مال حاصل نمىشود مگر به جاه ، و تحصيل مال و جاه ، باعث حرص و حسد و كبر و عجب و بخل و حقد و ساير صفات ذميمهء نفسانيّه است . پس طبيعت بدنيّهء ظلمانيّهء بشريّه - به سبب شهوت و غضب - مقتضى ذمايم اخلاق است ، و از ازدواج نفس انسانيّه و طبيعت آن - به سبب ضعف قوّت نفس در مؤمنين - ظاهر مىشود اخلاق ذميمه در نفس انسان به سبب مجاورت در مدّت طويله ؛ چنان‌كه تيره و كدر مىشود ، و نور و صفا و حسن فطرى از او فرار مىكند ، و در سجن طبيعت چنان مسجون مىشود كه خود را از طبيعت كه مركب اوست تفرقه نتواند نمود ، و تمام مدارك باطنيّه و ظاهريّه

--> ( 53 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 112 سطر 10 و صفحهء 485 سطر 13 رجوع شود : « جامع الاسرار » : 378 ( 753 ) ، « المجلى لمرآة المنجى » : 540 ، « بحار الانوار » 72 : 59 ، « شرح الاربعين » : 165 ، « شرح دعاء الصّباح » : 216 ، « اسرار الشّريعة » : 44 و 113 ، « احاديث مثنوى » : 116 ( 54 ) - جمع ظلّ : سايه‌ها