نفس و عقل است ، و در سلوك طريق الهى محتاج ، به خوف است ؛ بر خلاف عارف محبّ كه صاحب قلب سليم است ، و عوايق و امراض نفس و عقل ، از راه او مرتفع است ، و به محض ذوق و شوق و محبّت ، عبادت مىكند حقّ تعالى را بدون خوف عقاب و اميد ثواب او ؛ چنان‌كه حضرت سيّد العارفين و العاشقين امير المؤمنين - عليه صلوات اللّه ربّ العالمين - مىفرمايد كه : « ما عبدتك شوقا في جنّتك و لا خوفا من نارك ، بل وجدتك اهلا للعبادة فعبدتك » « 67 » . بعد فرمود كه : گفت : « اويس قرن » به « هرم بن حيّان » كه : عمل مىكردند قبل از اين ، مردم بر رجاء ، و عمل مىكنيم ما بر خوف » . زيرا كه عمل به خوف ، اشقّ است از عمل بر رجاء ، و عبد ؛ در طريق عبوديّت ، طالب است شدّت را بر نفس ، به جهت هلاك او در راه رضاى حقّ تعالى ، كه : « افضل الاعمال احمزها » « 68 » : فاضل‌ترين اعمال ، اشقّ آنهاست بر نفس . و با وجود آنكه جناب « اويس » از مجذوبين تابعين است كه در غيبت ، به حضرت رسول ص ايمان آورد و عاشق شد آن حضرت را ، و دربارهء او فرمودند : « انّي لاجد ريح الرّحمن من قبل اليمن » « 69 » ؛ مىفرمايد : « نفس رحمان را از جانب يمن ، از اويس قرن مىشنوم » . پس ، از اين ، حالت « اويس » در محبّت الهى ، معلوم است ، مع ذلك مىگويد : « اگر ساير اهل معرفت و محبّت ، به رجاء عمل كردند ، من با عمل كردن به خوف خوش دارم » . زيرا كه رضاى محبوب ، در مخالفت نفس است . و در احاديث

--> ( 67 ) - به منهج اوّل ، صفحات 168 - 169 رجوع شود : « الالفين » : 128 ( الباب الثّانى و الخمسون ) ، و نيز ( با اندكى اختلاف در لفظ و تقدّم و تأخّر در عبارات ) در : « غوالى اللآلئ » : 1 : 404 ، 2 : 11 ، « بحار الانوار » 41 : 14 ، 70 : 186 و 197 و 234 ، 72 : 278 ( 68 ) - « مفتاح الفلاح » : 45 ، « بحار الانوار » 70 : 191 و 237 و 298 ، 82 : 229 ، 85 : 332 ( 69 ) - « كشف الغمّة » 1 : 261 ، « غوالى اللآلئ » 1 : 51