ما رواه صاحب « بصائر الدّرجات » « 244 » و رواه « الشّيخ الصّالح حسن بن سليمان » فى كتاب « المختصر » « 245 » « نقلا من كتاب الاربعين كلّ منهما باسناده » « 246 » عن ابى

--> - لاحق » نيز : « برزخ لاحق ما بالفعل » توصيف شده است و شرح اين هر دو مرحله‌ى سير انسانى از مبدا بمعاد ضمن شرح دايره مهر نبوّت ترسيم و ترقيم حضرت مجد الاشراف سى و ششمين ركن سلسلهء عليّهء ذهبيّه و جزء شرح حال ايشان در كتاب المآثر بتفصيل بيان گرديده اما بنحو اجمال مىبايد دانست كه : « برزخ سابق » يا « مثال سابق » عبارت از نشئه روح انسانيست قبل از تعلّق به جسد كه با تعلّق به جسد و تولّد نوزاد اين مرحله خاتمه مىيابد . اما « برزخ لاحق » يا « مثال لاحق » نشئهء روح آدميست پس از انتزاع از جسد و بعد از موت طبيعى و اينكه برزخ نخستين را « ما بالقوّه » گفته‌اند براى اينست كه : استعدادات نهفته در روح آدمى در اين مرحله بالقوّه است همچون خاصيّت و استعداد ميوه در هستهء آنكه محتاج به كاشتن و تربيت است تا ثمرهء آن ظاهر شود و اينكه مرحلهء پس از مرگ را برزخ يا « مثال لاحق ما بالفعل » گفته‌اند براى آنست كه آن استعدادات ياد شده در مرحله نخست ، در دورهء زندگانى دنيا كه ميدان پرورش و استكمال اوست ، هرچه از آن قوه‌ها به مرحله‌ى فعليّت درآمده در اين برزخ به صورت مناسب خود ظهور و بروز دارد بلكه بيان واقع آنست كه اصلا روح او به شكل همان استعدادهاى ظاهر شده و تحقّق يافته شكل خواهد گرفت و سرّ تجسّم اعمال كه در لسان شريعت بيان شده نيز همينست . ( 244 ) - بنا بر آنچه صاحب « الذّريعه » روايت نموده است « بصائر الدّرجات » كتابيست مشتمل بر منتخبى از احاديث در بيان مقامات ائمّهء معصومين عليهم السّلام كه به ابواب مختلفه تقسيم شده و نويسنده و گردآورنده آنها شخصى است بنام « ابو جعفر محمّد بن حسن بن فرّوخ صفّار قمى » كه از اصحاب حضرت امام حسن عسكرى عليه السّلام بشمار آمده است . اين شخصيت ، مورد احترام و تجليل « نجاشى احمد بن على بن احمد اسدى كوفى » مكنّى به « ابو الخير » يا . . . معروف به « ابن الكوفى » صاحب رجال معروف متوفّى به سال 450 هجرى قرار گرفته و او را از برجستگان از ثقات بشمار آورده ، و به اعتقاد اين ناچيز بزرگترين امتياز اين كتاب و اين نويسنده آنست كه خود شخصا با امام زمان خويش در ارتباط دائم بوده است وفات صاحب « بصائر الدّرجات » بنا بر آنچه صاحب « الذّريعه » آورده به سال 290 ه اتّفاق افتاده است . ( 245 ) - . . و روايت كرده است شيخ شايسته « حسن بن سليمان » در كتاب « المختصر » كه : اين كتاب مختصرى از مفصّل « بصائر الدّرجات » است و مدوّن آن « حسن بن سليمان بن خالد حلّى » از تلامذه و شاگردان « شهيد اوّل » يعنى : « ابو عبد اللّه شمس الدّين محمّد بن مكّى عاملى » از اجلّه فقهاء و دانشمندان قرن هشتم مقتول به سال 786 هجرى است . وفات « حسن بن سليمان » مشخّص نيست امّا صاحب « روضات الجنّات » كتابت كتاب را به سال 804 هجرى دانسته است . ( 246 ) - بنقل از كتاب « اربعين » هريك از آن دو باسناد خود .