وجدان شىء مذكور ( - ياد شده ) و حضور آن با قلب است ، نه فقط با زبان ، كه ذكر زبانى اگر با ذكر قلبى همراه نباشد ، ارزشى ندارد . و نخستين مراتب ذكر ، به‌معناى ياد شده ، فراموش كردن غير است ؛ چون تا ما سوى را فراموش نكنى ، حق را نخواهى يافت . و خود را نيز در ذكر كردنت فراموش كنى . و هرگاه بدين درجه و اصل گردى ، ذكر تو ، ذكر حق‌تعالى خواهد بود ؛ چون تو از خودت غايب گشته‌اى ، و ذكر خود را در ذكرت فراموش كرده‌اى . پس هرگاه اين حالت در تو استمرار يابد و استوار گردد ، مشاهده خواهى كرد كه حق‌تعالى است كه ذات خود را ذكر و ياد مىكند . و آنگاه در ذكر حق ذات خود را ، هر ذكر و ذاكرى را فراموش خواهى كرد . پس اوست كه هم ذاكر است و هم مذكور . و اما عبارت « و الذكر هو التخلص من الغفلة و النسيان » در همهء مراتب ياد شده ، صادق است ؛ زيرا در همهء اين مراتب ، بنده از فراموش كردن مذكور و غفلت از آن ، به واسطهء حضور آن ، رهايى مىيابد . ] و هو على ثلاث درجات : الدرجة الأولى الذكر الظاهر ، من ثناء ، أو دعاء ، أو رعاء . ذكر بر سه درجه است : درجهء نخست ، ذكر ظاهر است [ همراه با حضور قلب ] ؛ كه يا ثناء گفتن است ، و يا دعا خواندن است ، و يا رعايت كردن . [ ثناء مانند اينكه بگويد : « سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله الّا اللّه و اللّه اكبر و لا

--> مىفرمايد : « وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً - إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ » [ 18 / 23 - 24 ] و هرگز در مورد كارى نگو « من فردا آن را انجام مىدهم » مگر آنكه خدا بخواهد . و هرگاه فراموش كردى [ كه بگويى « اگر خدا بخواهد » جبران كن و ] پروردگارت را به خاطر بياور . يعنى هرگاه فراموش كردى « ان شاء اللّه » بگويى ، و سپس يادآور آن شدى ، بگو « ان شاء اللّه . » البته اقوال ديگرى نيز در تفسير اين آيه وجود دارد .