حقيقت مىفرمايد : « كشف سبحات الجلال من غير اشارة » « 1 » حقيقت كشف تجليات و انوار جلال است بدون هيچ اشاره‌اى . زيرا او حدّى ندارد كه بتوان بدان اشاره كرد . ) و بر كنه او كسى وقوف نيابد ؛ [ زيرا وقتى او ظهور مىكند ، غيرى باقى نمىماند تا بر كنه او واقف شود . و ازاين‌رو تنها موجودى كه عارف باللّه است خود اللّه است ، و هر چه در بيان او گفته شود ، تنها ابهام در معرفت او را بيشتر مىكند . ] باب هفتم : ذكر قال اللّه عزّ و جلّ : « وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ . » يعنى إذا نسيت غيره و نسيت نفسك فى ذكرك ، ثمّ نسيت ذكرك فى ذكرك ، ثم نسيت فى ذكر الحقّ إيّاك « 2 » كلّ ذكر . و الذكر هو التخلّص من الغفلة و النسيان . خداوند عزّ و جلّ مىفرمايد : « به ياد آر پروردگار خويش را آنگاه كه او را فراموش مىكنى . » « 3 » يعنى آنگاه كه غير او را فراموش مىكنى ، و خودت را در ذكرت [ - يادت ] فراموش مىكنى ، و آنگاه يادت را در ياد خود فراموش مىكنى ، و سپس در ياد كردن حق تو را ، هر يادى را فراموش مىكنى [ ، در اين هنگام پروردگارت را به ياد آر . ] و ذكر عبارت است از رهايى از غفلت و نسيان . [ شيخ جليل در اين عبارات ، آيهء شريفه را به زبان اشاره براى خاصه تفسير مىكند ، نه آن‌گونه كه ديگر مفسران براى عامه تفسير مىكنند . « 4 » مقصود از ذكر ،

--> ( 1 ) - سند و متن كامل اين روايت پيش از اين بيان شد . ر . ك : همين بخش ، باب يقين . ( 2 ) - ك : اياه . البته عبد الرزاق كاشانى يادآور مىشود كه در نسخهء اصل « اياك » است . ( 3 ) - 18 / 24 . ( 4 ) - آنچه در تفاسير متعارف آمده است آن است كه اين قسمت از آيه مربوط به قبل از آن است كه