اسپانيا و اروپا تغيير يافت ( البته استخراج معادن طلاى آمريكا نيز نقشى مهم در اين مسأله داشت ) . اقتصاد با علم رياضيات نيز در ارتباط است ، زيرا آمار و ارقام و ترسيم نمودارها و جداول هندسى در نشان دادن منحنى تحوّلات اقتصادى و تبيين مسائل اقتصادى و ترسيم رشد يا افت فعاليت‌هاى اقتصادى ضرورت دارد . اين امور باعث شده است كه ماكس پلانك فيزيك دان مشهور جهان و برندهء جايزهء نوبل در فيزيك و كاشف نظريهء ذرّه‌اى امواج بگويد : در شروع تحصيل مىخواستم اقتصاددان شوم ، ليكن چون علم مشكلى بود از اين تصميم منصرف شدم . شنيدنىتر آن كه برتراند راسل انگليسى از داستان پلانك تعجّب كرده و مىگويد : من از آموزش علم اقتصاد منصرف شدم زيرا آن را آسان يافتم كه حتماً راسل به اصول علم اقتصاد و با قطع نظر از روابط گستردهء اين علم ، نظر دارد . مسايلى كه گفته شد ناظر به اقتصاد از جايگاه علمى و دانشى آن بود ، امّا اگر بخواهم اقتصاد را به عنوان جزئى از يك مكتب بررسى كنيم صورت ديگرى پيدا خواهد كرد ، زيرا روح مكتب در انعكاس اقتصادى آن مكتب نيز منعكس مىباشد . و بنابراين اگر بخواهيم مكتب اقتصادى اسلام را درك كنيم نبايد روح كلّى اسلام را مغفول عنه قرار دهيم ، زيرا كه نظام اقتصادى اسلام از روح كلى اسلام و اجتماع اسلامى متأثر مىباشد . چنان كه اگر بخواهيم علم اقتصاد را بر پايهء اصول اسلامى تدوين كنيم ، بايد نخست ارتباط آن را با ديگر علوم اسلامى روشن نماييم . از دقّت در