عبدالجباربن زين العابدين شكوئى

9

مصباح الحرمين ( فارسى )

چنين نوشته است : « آخوند عبدالجبّار بن آخوند حاج زين‌العابدين پيش‌نماز زاده شكوئى ، زنده در سال 1323 قمرى ، از فضلاء قرن چهاردهم هجرى و از مردمان قفقاز است . . . » « 1 » . همان گونه كه اشاره شد ، چون در كتابهاى رجالى اطّلاعاتى از مؤلّف به دست نيامد ، تحصيلات و مشايخ و تلامذهء ايشان مجهول باقى مانده و تنها راه شناخت بيشتر ، پى بردن از راه « اثر به مؤثّر » است ؛ همچنانكه از مقدّمهء مؤلّف بر مىآيد ، خود از عالمان دين بوده است ، اشارهء همراه با تواضع وى از اين قسمت مقدّمه مشهود است : « چنين گويد ترابِ اقدامِ المؤمنين ، و تشنه‌كام مياهِ فيوضاتِ ربّ العالمين ، عبدالجبّار بن زين‌العابدين الشّكوئى أظَلَّهُمَا اللَّهُ تَعَالى في ظِلِّ عَرشِهِ يَومَ الدّين كه تأسّياً بالعلماء الرّاشدين ، من المتقدّمين و المتأخّرين و شوقاً لما وعدهم اللَّه عزّوجلّ من أعلى عليّين ، لازم و واجب دانستم كه . . . » ؛ در انتهاى كتاب ، اشاره‌اى نيز به والد خويش دارد : « عبدالجبّار بن العالم و الفاضل حامى شريعة سيّد المرسلين و مجرى قواعد الدين المبين الحاجّ آخوند ملّا زين‌العابدين الشكوئى » . بحثهاى فقهى ، تاريخى ، عقيدتى ، كلامى ، روايى ، و بسط و توسعهء برخى از آنها در اين كتاب ، به خوبى مبيّن اشراف و تسلّط مؤلّف بر اين مباحث است ، همچنين مطرح نمودن اين مباحث از منابع بسيار زياد و گوناگون ، نشانگر رتبهء بالاى علمى مؤلّف ، يعنى حضرت آيةاللَّه شكويى رحمه الله است . از نثر و نظم به كار رفته در متن ، و استفاده مؤلّف از اشعار زيباى عربى و فارسى مرتبط با متن از شعراى مختلف ، و شعرى كه به زبان فارسى دربارهء تاريخ تأليف خود سروده ، نيز چنين استنباط مىگردد كه در ادبيّات تازى و فارسى هم صاحب نظر بوده است . با توجّه به آنچه كه ذكر شد ، و با در نظر گرفتن مطالب و سياق كتاب ، همچنين اطّلاعات مختصر « مشار » كه پيشتر اشاره شد ، مىتوان چنين نتيجه گرفت كه مؤلّف آذرى و داراى درجات بالاى علمى و مراتب عالى فضل و كمال ، و از فضلاى نيمهء اوّلِ قرن چهاردهم هجرى بوده است ؛ و اين كتاب ، تنها اثر منتشر شدهء مؤلّف بوده ، و اگر آثار ديگرى هم داشته به مرحلهء انتشار نرسيده است .

--> ( 1 ) - مؤلّفين كتب چاپى فارسى و عربى از آغاز چاپ تا كنون ، 3 / 708 .