و شيخ صدوق در كتاب مقنع به حسب ظاهر ، به ظاهر اين اخبار قائل شده و حجّ را بر مستطيع در هر سال واجب دانسته « 1 » ، و علما آن را حل نموده‌اند بر تأكّد استحباب « 2 » يا بر وجوب كفايى در هر سال بر كسانى كه حج كرده باشند « 3 » ، يا بر اينكه هرگاه از سالِ استطاعت به تأخير افتد مانند ساير واجبات موقّته قضا نمىشود و هميشه « ادا » است تا به عمل آيد « 4 » ( مثل اداى [ نماز آيات براى ] زلزله ) ؛ هرچند كه تأخيرش حرام است و هر سالى [ كه از تأخير در انجام حجّ بگذرد ] يك گناه كبيره در نامهء عمل او نوشته مىشود و محو نمىگردد مگر به توبه يا به تفضّل الهى ، هرچند كه بالاخره حج به عمل آمده باشد . الفَصلُ الثّالث در ترك نمودن حجّ و عقاب آن بدرستى كه ترك كردن حجّ در صورت اجتماع شرايط استطاعت ، گناه كبيرهء مهلكه است . قال اللَّه تعالى : ى وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعالَمين‌َى « 5 » ، يعنى هر كه ترك حجّ كند بدون عذر شرعى ، و اعتنا به وجوب آن نداشته باشد پس بدرستى كه خداوند عالم غنى است از عالميان و عبادت آنها . و تعبير با كلمهء كفر يا حكايت از كفر باطنى تارك حجّ است و يا از باب تأكيد و مبالغهء ظاهريّه مىباشد . در حديث از [ امام ] كاظم عليه السلام روايت شده كه آن بزرگوار در تفسير ى قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ « 6 »

--> ( 1 ) - شيخ صدوق اين مطلب را در ( علل الشرائع 2 / 405 ب 142 ذيل‌ح 5 ) بيان فرموده است ، امّا در « مقنع » ايشان‌چنين موضوعى به نظر نرسيد . م . ( 2 ) - از جمله محقّق حلّى در « المعتبر » و شهيد اوّل در « دروس » و فاضل هندى در « كشف اللثام » . م . ( 3 ) - از جمله محقّق سبزوارى در « ذخيرةالمعاد » . م . ( 4 ) - از جمله شيخ طوسى در تهذيب و استبصار و علامهء حلّى در « تذكرة » و قطب راوندى در « فقه‌القرآن » . م . ( 5 ) - آل عمران / 97 . ( 6 ) - عبارت متن : « انَبِّئُكُمْ » . مصح .