حسن الأمين ( مترجم : مهدى زنديه )
70
الإسماعيليون والمغول ونصير الدين الطوسي ( اسماعيليون و مغول و خواجه نصير الدين طوسى ) ( فارسى )
حكومت هلاكو خان و بعد از او ، متعرض آنها نشدند ؛ بلكه هر وقفى در دست متولى آن و كسى كه بر آن ولايت دارد ، همچنان اداره مىشود و اگر نقصى در آنها يافت شود ، از ناحيهء متوليان آنهاست ، نه از ناحيهء ديگران » . « 1 » اينك پس از ذكر متون فوق به بيان مناقشهاى كه در اين زمينه داريم مىپردازيم چنين مىگوييم : مهمترين منابع اوليه دربارهء موضوع مورد بحث ، كتاب رشيد الدين فضل اللّه همدانى و كتاب « الحوادث الجامعه » و معجم ابن فوطى است . دو منبع نخست در خصوص كتابهاى موجود در بغداد چيزى ننوشتهاند ؛ بلكه بهطور عام از قتل و غارتى كه در اين حادثه اتفاق افتاده است سخن گفتهاند . اما منبع سوم يعنى معجم ابن فوطى متذكر اين مطلب مىشود كه خواجه نصير الدين طوسى مسؤوليت ادارهء كتابخانه بغداد را به ابن ابى الحديد و برادرش موفق الدين و همچنين ابن الساعى واگذار مىكند . اين مطلب نشان مىدهد كه كتابخانههاى بغداد بر حال خودشان باقى مانده ، در اختيار خواجه بودهاند كه او هم مسؤوليت نظارت و ادارهء آنها را به سه تن از مورخان و اديبان بزرگ آن عصر واگذار مىكند . در همين حال اين گفته ما را به مقدار تزوير و تقلب موجود در كتاب منسوب به ابن الساعى رهنمون مىسازد ؛ آنجا كه كلامش را مطابق آنه قبلا از وى در مورد سرنوشت كتابهاى بغداد نقل كرديم ، با لفظ شك برانگيز « گفته مىشود » آغاز مىكند و مىگويد :
--> ( 1 ) - به حق بايستى گفت همچنان كه قبلا اشاره كرديم نجات مدرسهء مستنصريه و سالم ماندن اوقاف از گزند حوادث در اثر تلاشهاى خواجه نصير الدين طوسى بود كه توانست هلاكو خان را راضى كند تا امور اوقاف را به عهدهء او بسپارد .