كه اصل آن كذارى است از حبشيّه كرفته‌اند هرج بمعنى قتل و اهكيلج يعنى هليله از هنديه اخذ كرده‌اند لغام و لكام كه پارسى است بر قانون صيغ و ابنيه عرب چنان مضبوط كرده كه نتوان كفت لغت پارسى بوده مرقوم شده كمانكر معروفست پارسى صرفست معرّب و قمنجر كرده‌اند چولكان يعنى چوب خميده و منحنى كه عرب محجن كويند و بپارسى چوكان خوانند و در اصل چوله‌كان بفتح جيم يعنى خميده و كج بوده و كان كلمه نسبت است عرب صولجان كرده زركون يعنى رنك طلا را معرب نمود بر خمر زرد اطلاق كرده‌اند رنك زرد را بمعنى مهر كه آفتابست مهّرى مشدد كرده ثوب مهرّى خوانند عمامهاى زرد را كه بزركان بر سر بندند به اين ملاحظه مهرّاة كويند شاهان ساه را مخفّف كرده و اعشى كفته است ع و كسرى شهنشاه الّذى صار ملكه ابو مهديه از لفظ عجمى مانند عربى اسم فاعل بنا نهاده لفظ چون بود را كه پارسى است معرّب ساخته شنبوذ و شنبذ و مشنبذ بنظم آورده نظم يقولون لى شنبذ و لست مشنبذا * طوال اللّيالى ما اقام ثبير و بستان و زود بيارا نيز در اين بيت آورده است شعر و لا قايلا زودا ليعجل صاحبى * و بستان فى قولى علىّ كبير و سيد على عاملى متخلّص بمهرى از اين كونه تصرّفات در الفاظ پارسيان بسيار به كار برده و به اين سياقت در بحر طويل و غزليّات سخنان شيرين آورده از آن جمله است شعر الا يا ايّها الساقى ادر كاسا و ناولها * خمار البادة الدوشينه كشتى اهل محفلها همه فى الشرت و الخميازه مثل الجوجناريّون * دهن وازىّ و ششمان بر همى للموت مايلها و جوهرى در ضمن لغت صدغ از قول قطرب كفته كه قومى از بنى تميم كه آنها را بلعنبر كويند قلب مىكنند سين را بصاد در چهار حرف كه صاد و قاف و غين و خاست مانند بيراط و صراط و بصطه و بسطة و سيقل و صيقل سرقت و صرقت و مسبغة و مصبغة و مصدغة و مسدغة و سخّر لكم و صخّر لكم و السّخب و الصّخب و بعضى لغات را مخفف و مطوى كرده‌اند مانند بسم اللّه الرحمن الرحيم را كه بسمله نموده‌اند و اكثر من قوله لا إله الّا اللّه را بلله و اكثر من قول لا حول و لا قوّة الّا باللّه را حوقله و الحمد للّه رب العالمين را حمدله و جعلت فداك را جعفله سبحان اللّه سبحله و حىّ على الصّلوة و حىّ على الفلاح را حيعله و كويند اطال اللّه بقاك را طلبقه ادام اللّه عزّك را دمغره و حسبى اللّه را حسبله و ما شاء اللّه كان را مشكنه و سلام عليكم را سمعله و اطال اللّه بقاك را طليقه و كاه نسبت طوايف عبد الشمسى را عبشمى و عبد الدارى را عبدرى و عبد القيسى را عبقسى و امرء القيسى را مرقسى و منسوب بشافعى و ابى حنيفه را باهم شيفحنفى و من كلمات المنحوبة بعثراى بعث و نشر و از همين فتيل است كشاجم كه از كاتب و شاعر و منجم تركيب يافته همچنين بلكفه كه منحوت بلا كيفيّت بودن است و بر اين قياس تصرّفات دارند كه تحرير آنها را براى ما فايده نخواهد بود لغات معرّب بسيار است و در ضمن كتاب تصريح به آن خواهد شد هم ابن دريد در كتاب جمهره خود كفته كه دارقن و خوخ و سنور و ارزير را عربى نمىدانم كبر بپارسى نام نباتى است كه از آن آچار سازند و به عربى اصف كويند ياسمين كلى است معروف و اعراب آن را سجلاط كرده‌اند و بعضى لغات هم در پارسى است هم در عربى مانند سمن و ياسمن و ياس ابن از آن جمله است ظن غالب اينكه ياسمين معرّب سمن بوده باشد در استعمال برخى لغات عرب و عجم مشاركت دارند زمان و دين و خمير و تنور و كنز و دينار و درهم از آن جمله‌اند و بعضى لغات را فضلاى ائمه لغت از لغات مولّده و غير عربى دانسته‌اند و از آن جمله‌اند لغات نحرير و قوصره و ايّام العجوز و عاقوره و قاروره و طنز و طنّاز و كابوس و اطرش و ماش و فطره بمعنى صدقه و بشوش و قحبه و ستى بمعنى سيّدتى و تفرّج يعنى رفع غم عضاره بمعنى كاسه و جبر مقابل اختيار و حاجه جمع حوايج و طفيلى و طفل و محرقه و بحران كه در تب حاره از باجور و باحورا استنباط كرده‌اند هم از لغات مولده‌اند هم‌چنين قلنسوه يعنى كلاه و بس بمعنى الحسب و بس بمعنى القطع فى الكلام بسّ كلامك بسّا اى اقطعه قطعا و فى القاموس الكس للحر ليس من كلام العرب و مولّده قال سلاته الانبارى الكسّ و الصّرم لغتان مولدتان و انّما يقال و بر و فرج