ابو القاسم سلطانى
332
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
تا جريزى به حالت خوشه مىباشد . ريشه كه در امر درمان وارد مىشود شبيه به ريشه فاشرا ، گرد ، ضخيم ، سفيد و زردرنگ مىباشد و با خطوط مركزى و لكههاى قهوهاىرنگ و نقاط برجسته چوبى كه در سطح خارجى آن مشاهده مىشود از فاشرا و ريشههاى ديگر تميز داده مىشود كه غالبا بهعنوان تقلب با آن مخلوط مىشود . تاريخچه و موارد مصرف : قديمىترين كتاب پارسى كه شرح آن آمده است مخزن الادويه مىباشد كه مىنويسد داروى جديدى است كه مسيحيان از محلى كه مچوقان نام دارد آن را مىآورند و بنا بر نوشته پزشكىنامه آن را از مكزيك مىآوردهاند به اين ترتيب در ايران از نيمه اول قرن نوزدهم شناخته شده است . صاحب مخزن طبيعت آن را گرم و خشك ذكر نموده كه داراى خاصيت مسهلى شبيه به راوند مىباشد به اين جهت بعضى به اشتباه آن را از نوع راوند دانستهاند . خوردن حدود 30 / 0 گرم آن 6 - 5 بار ، مدفوع به حالت روان دفع مىشود . ريشه در نزله ، درد مفاصل ، درد پشت و گرده ، قولنج ، سلعه 1 * ، آتشك ، خارش ، گال و تبهاى مزمن به كار برده مىشود . مچوقان بازكننده گيرهاى مجارى بدن ، رگهاى موئين مىباشد و معمولا به صورت مربا يا مخلوط گرد آن با شكر و عرق رازيانه و انيسون و بهتر از همه معجون گل سرخ ، خورده مىشود . حد اكثر مقدار خوراك آن در كودكان 25 / 1 گرم و در بزرگسالان 5 / 2 گرم مىباشد 2 * . ( 1 * ) - سلعه ، ورمى است كه از ماده غليظ در غشائى مانند كيس به هم مىرسد و آويخته ، غير چسبنده به گوشت بدن از همه طرف مىباشد بلكه مىتوان آن را به دست گرفت و جنبانيد و آن در اول به مقدار نخودى مىباشد و به تدريج تا نارنج و بزرگتر از آن مىشود و گاه چيزى شبيه به استخوان در آن تكون مىيابد ( فرهنگ مخزن 541 ) ، دامغول Encysted tumour ( 2 * ) - منابع : مخزن الادويه ص 518 ، پزشكىنامه ج 1 ص 286 Code - 1727 سقمونيا Convolvulus scammonia L . گياهى است پايا ، ساقه بالارونده به ارتفاع 5 - 1 متر از خانواده Convulvulaceae برگها متناوب ، نوك تيز ، در قاعده قلبى شكل بالائىها به شكل تيركمان ، كمى دندانهدار ، دمبرگ دراز و نسبت به ساقه داراى وضعيت زاويهاى مىباشد . گل بزرگ ، قيفى شكل به رنگ سفيد شيرى ، داراى 5 نوار به رنگ گلى روشن ، دمگل درازتر از طول برگها ، كاسه گل مركب از 5 كاسبرگ ، ميوه دوخانه داراى دانههاى گلابىشكل ، سياهرنگ ، ريشه ضخيم و گوشتدار و محل رويش گياه نواحى شمالى قفقاز تا سوريه و بين النهرين مىباشد .