ابو القاسم سلطانى
260
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
نرم و نازك و بدون چروك و لكههاى برجسته مىباشد و اولينبار در صيدنه ابو ريحان بيرونى به دو نوع اترج پوست يكى صاف و نرم و ديگرى زبر و چين چروكدار 1 * و آبلهدار اشاره شده است . پس از ابو ريحان ناصرخسرو در سفرنامه هفت ساله خود ( تاليف 444 هجرى قمرى ) در سخنى از مصر مىنويسد " من اين ميوهها را به يك روز ديدم . . . ترنج . . . نارنج . . . ليمو . . . مركب . . . بادرنگ . . . و . . . " . بنابراين از نظر ناصرخسرو ترنج و بادرنگ ( بالنگ ) دو ميوه جدا مىباشد . بالاخره چندين قرن بعد ( 1185 هجرى قمرى ) صاحب مخزن ذيل عنوان اترج مىنويسد " نوع صغير آن را ترنج و نوع كبير آن را بالنگ و به فرنگى صغير آن را [ Lemonia mela ] و كبير آن را ميدكه ماله [ Medica mela ] مىنامند . . . صنف صغير پوست آن مستوى املس 2 * و دو طرف آن باريك و اين را به فارسى ترنج و صنف دوم كبير و پوست آن غير مستوى و دو طرف آن چندان باريك نيست بلكه طرف متصل به شاخ درخت اندكى پهنتر و طرف دوم آن باريك و اين را به فارسى بالنگ نامند . . . " وى نيز مانند پزشكان قبل از خود موارد مصرف ترنج و بالنگ را مشابه دانسته است . براى اطلاع از كاربرد ترنج در طب سنتى كه مانند بالنگ بوده است به كد 1579 " گياه قبلى " مراجعه شود . ( 1 * ) - قطران تبريزى درباره چيندار بودن بادرنگ ( - بالنگ ) گويد : بادرنگ از درد دل در بوستان دى دادرنگ * زرد و پرچين شد چو روى درمندان بادرنگ ( 2 * ) - مستوى - صاف و املس - نرم و نازك Code - 1585 نارنگى Citrus nobilis Loureiro درختچهاى است كوچكتر از درخت نارنج ، هميشه سبز ، پرشاخه به ارتفاع حد اكثر 6 متر از خانواده Rutaceae ، برگ باريك و سرنيزهاى ، گل سفيد ، معطر ميوه گرد ، كوچك مطبوع ، خوشطعم پوست ميوه نارنجى ، تند ، مايل به قرمز كه به آسانى از گوشت جدا مىشود . ميوه بومى چين و خاور دور بهويژه كوششين Cochichin و جزاير ميان قوچو و آموى Amoy مىباشد و در ايتاليا ، اسپانيا ، جزيره قبرس ، يونان ، خاور ميانه از جمله در جنوب و شمال ايران پرورش داده مىشود . تاريخچه و موارد مصرف آن : در سال 1805 توسط پرتقاليها به جنوب اروپا و 40 سال بعد به امريكا برده و در دوران قاجاريه به ايران وارد شده است و قديمترين كتاب پارسى كه نام آن آمده فروغ ناصرى است . سلطان الحكماء مىنويسد سردى آن كمتر از نارنج و مضر عصب نمىباشد . نارنگى بندآورنده استفراغ و حالت تهوع ، مقوى معده و لينتدهنده مزاج مىباشد .