( 1 * ) - موغالى Mugale به معنى موش صحرائى است كه برخى آن را راسو ترجمه نموده‌اند . در مخزن الادويه و تحفه به جاى موغالى تنين بحرى آمده است . ( 2 * ) - تلخيص از دياسقوريدوس م - 4 ص 328 ش 648 جامع مفردات ج 2 ص 56 و 126 ، تحفه 122 ، مخزن 282 Code - 1482 حمص Cicer arientinum L . گياهى است علفى ، يك ساله ، كوتاه به ارتفاع 50 - 30 سانتيمتر و پوشيده از تار از خانواده Leguminosae . برگ از 17 - 13 برگچه كوچك ، تخم‌مرغى شكل ، دندانه‌دار و بدون پيچك تشكيل شده است . گل‌ها به‌طور منفرد بر روى ساقه قرار گرفته‌اند و به رنگ سفيد ، صورتى يا سفيد مايل به آبى مىباشند . ميوه نيام كوچك به طول 3 - 2 سانتيمتر ، متورم ، نوك‌تيز مىباشد كه در داخل آن دانه قرار گرفته است . دانه‌ها به رنگ مختلف سفيد ، نخودى و سفيد متمايل به زردى مىباشند . گياه در اكثر نقاط ايران كاشته مىشود . تاريخچه و شناسائى : دانه گياه از زمانهاى بسيار دور مصرف خوراكى و درمانى داشته است به سنسكريت آن را Candka به يونانى Erebinthos به پهلوى نخوت Nakhut و نخت Nakhot به سريانى حمصى Hemsi و به عربى حمص Hemas ناميده‌اند . رازى و ابن بيطار كاملا آنچه را كه ديوسكوريد درباره Erebinthos شرح داده به نقل قول از وى تحت عنوان حمص آورده‌اند و طبق نوشته ابو ريحان اربيتوس حمص است كه به پارسى نخود مىنامند 1 * . در كتب قديم ذيل عنوان حمص سه قسم آن را در يك موضع شرح مىدهند كه عبارتند از : 1 - حمص يا حمص ابيض يا حمص بستانى يا نخود سفيد كه نوع كشت شده است . 2 - حمص برى يا حمص كرسنى كه نوع وحشى آن است . نام علمى اين دو همان است كه در صدر آمده و اثر نوع برى را قوىتر دانسته‌اند . 3 - حمص الاسود يا نخود سياه كه در اين مجموعه به‌طور مجزا تحت عنوان حمص اسود كد 1483 آمده و واريته‌اى از گياه فوق مىباشد . بايد توجه داشت كه در قرابادين‌ها هركجا حمص ، بدون پسوند بستانى ، برى ، كرسنى آمده باشد منظور حمص بستانى يا نخود كاشته شده مىباشد .