ابو القاسم سلطانى
83
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
ريشه آن سفيد پنج يا شش شاخه و درازاى آن بيش از يك ذراع است و هنگامى كه با شراب نوشيده شود زخم معده و پارگى عضله را سودمند است ( ترجمه از دياسقوريدوس ص 304 - م 3 - 140 ) . از ملوكيه [ خبازى برى ] جنس ديگرى است كه به آن ملوكيه الصخر گويند خاصيت تحليل برندگى آن بيشتر از نوع ديگر است و آن خطمى است [ تت الحاوى جلد 20 ص 428 ] و ابن سينا ذيل ماده خبازى مىنويسد نوعى از خبازى را ملوخيا الشجره نامند كه خطمى است ( از قانون چاپ سنگى تهران ) . [ واژه ملوخيا الشجره در قانون چاپ بيروت اشتباها ملوخيا السحر آمده كه در ترجمه پارسى قانون مترجم آن را ملوخياى جادوان ترجمه نموده است ] . ورد الزينه گل شجره الخطمى است و اهل مغرب آن را ورد الزوانى مىنامند و آن را در خطمى ذكر كردهام ( ترجمه از ابن بيطار جلد 4 ص 190 ) . ابن بيطار ذيل ماده خطمى مىنويسد . . . نوع ديگر خطمى به شحم المرج معروف است و آن را ديوسكوريد ذكر نموده . . . ديسقوريدوس گويد [ در اينجا بهطور كامل نوشته ديوسكوريد تحت عنوان " القاا " را كه در فوق آمد ذكر مىنمايد ، فقط واژه قنب را " عنب " و ايارابوطانى را " انارايوطانى " آورده كه احتمالا اشتباه چاپى است ] ( تت ابن بيطار جلد 2 ص 63 - 64 ) . شحم المرج خطمى برى است و آن را در حرف خاء معجمه [ منظور خطمى است ] شرح دادهام ( تت ابن بيطار جلد 3 - 59 ) . عضرس ، غافقى گويد كه آن خطمى برى است كه نزد ما به شحم المرج معروف است ( ابن بيطار ج 3 - 126 ) . خطمى . . . شحم المرج خطمى برى است ( اختيارات 252 ) ، ( تحفه 164 و فرهنگ مخزن ) . گلهاى زيباى انواع ختمى توجه شاعران را به خود جلب كرده است چنان كه سعدى فرمايد : خيرى و خطمى و نيلوفر و بستانافروز * همچنانست كه بر تخته ديبا دينار ( كليات سعدى ) طبق مندرجات كتاب ارشاد الزراعه كه به سال 921 هجرى قمرى تاليف شده است هر دو نوع خطمى كشت مىشده است وى گياه فوق را خطمى خطائى ناميده و مىنويسد : خطمى خطائى بعضى گرم و بعضى سرد گفتهاند . با سركه بر بهق طلا كردن نافع باشد . . . از سفيد و كبود و سرخ بذر آن را يك روز در آب نموده در حوت به دستور ارغوان كاشته . . . ( ارشاد الزراعه 200 ) . اثرات درمانى اين گياه مانند پنيرك منتهى ضعيفتر است . در سوريه از گل ، برگ و ريشه به عنوان نرم كننده ، ملين و بيماريهاى تنفسى استفاده مىشود . با آنچه در فوق آمد معلوم مىشود كه خطمى برى ، عضرس ، شحم المرج ، ورد الزوانى اسامى مترادف مىباشند . در واژهنامهها و كتب امروز در مقابل نام علمى Alcea rosea L اسامى عربى و پارسى گياه چنين آمده است . اسامى عربى : خطمى برى ، ورد الزوانى ، شحم المرج ( معجم المصور 43 ) . خطمى برى ، ورد الزوانى ، شحم المرج ( گياهان داروئى جلد 1 - 360 ) . خطمى برى ، ورد الزوانى ، عضرس ، الثداء ، و عونيه البقر ( معجم العلوم الطبيه ) .