ابو القاسم سلطانى
177
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
پلينى اين گياهان را براى مبارزه با دنداندرد و تورم لثه مفيد مىدانسته است . انواع داروئى اين جنس عبارتند از : شقايق ، شقايق نعمانى Anemone coronaria L شقايق بستانى يا سكبه بستانى A . Stellata Lam ، سكبهء الجبال يا سكبه كوهى A . nemorosa L نعمان كبدى A . Hepatica L 1 * شقيق النعمان A . Pulsatilla lam , A . ludoviciana , A . caucasica Willd . et Rupp . ، 2 * آنچه در كتب طبى سنتى ايران اعم از مفردات و قرابادينها تا زمان تاليف كتاب فروغ ناصرى 1321 هجرى قمرى بنام شقايق يا شقايق نعمانى آمده است منظور A . coronaria L مىباشد و آنچه در كتب بعدى بنام شقايق يا شقايق نعمانى آمده است Papaver rhoeas L مىباشد و امروزه نيز اين گياه را بنام شقايق مىناميم . ديوسكوريد اين گياه اخير را جزو خشخاشها محسوب نموده و آن را مكون رواسى 3 * ناميده است اين گياه در كتب سنتى ايران نظير تحفه ، مخزن و قانون ابن سينا خشخاش منثور ناميده شده است . ديوسكوريد ذيل آنامونى كه اصطفن و حنين آن را شقايق يا شقايق نعمانى ترجمه كردهاند چهار گياه را ذكر مىنمايد كه همان چهار گياه اول است كه در بالا به آن اشاره شده است وى خواص درمانى اين گياهان را يكسان دانسته و مىنويسد : آنامونى كه بعضى آن را اغرامنيون 4 * ناميدهاند دو نوع بستانى و برى دارد نوع بستانى آن نيز دو نوع است نوعى كه گل آن سرخرنگ مىباشد و ديگر آنكه گل آن سفيد شيرىرنگ مايل به ارغوانى است برگ نوع بستانى مانند برگ گشنيز ولى نازكتر و ساقه آن نازك ، سبزرنگ و برگ آن بر روى زمين گسترده است و شاخههاى آن باريك شبيه به سردندهها كه به طرف پائين است و بر سر آنها گلى شبيه به گل خشخاش است و در وسط گل برجستگيهائى به رنگ سياه و سرمهاى مشاهده مىشود و ريشه آن به اندازه زيتون كمى بزرگتر و همه آن گره است . نوع برى از بستانى بزرگتر و برگ آن پهنتر و سختتر و برجستگيها درازتر ، رنگ گل سرخ خونى و ريشهها باريك و دراز است . يك نوع برى ديگر نيز وجود دارد كه برگ آن سياه و مزه آن تندتر است . شقايق نعمان برى تند است بنابراين اگر ريشه آن را كوبيده و آب آن را به بينى بهكشند مغز را پاك مىكند و چنانچه آن را بمكند بلغم را از بين مىبرد و اگر آن را بهجوشانند ضماد و طلاى آن ورم چشم را شفا و جاى زخم يا پينه 5 * را جلا مىبخشد و زخمهاى چركين را پاك مىكند و اگر برگ آن را با شاخههاى جو بپزند و بخورند پيشاب را زياد مىكند استعمال آن از طريق واژن خون قاعدگى را زياد مىكند و ضماد آن جرب متقرح 6 * را شفا مىبخشد . بعضى بين شقايق نعمان برى و ارغامونى 7 * و گل نوعى از خشخاش كه رواس ناميده مىشود [ و آن رمان السعالى است ] 8 * به علت تشابه به قرمزى رنگ آنها فرقى نمىشناسند [ و اين اشتباه است قرمزى رنگ گل ارغامونى و گل رواس كمتر است و مانند ابتداى باز شدن شقايق نعمان مىباشد و اينها در ابتداى باز شدن گل رنگشان يكى است ] 9 * و برخى نيز به غلط تصور كردهاند كه ارغامونى غافث 10 * است .