ابو القاسم سلطانى

120

دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )

سينا ذيل خسرودارو مىنويسد ماسرجويه گويد كه آن خولنجان است و ديگران گفته‌اند خولنجان نيست . . . ( تت قانون عب 456 ) . 1 * خاولنجان معده را سود دارد . . . ( اغراض 636 ) . خولنجان هو كسرى دارو 2 * بالفارسيه و هو الخوسرا . . . ( شرح اسماء ش 398 مايرهوف : لعله خسرودارو بالفارسيه ) . در تجربتين آمده است كه آن تقويت‌كننده اعضاء داخلى است و خوردن آن باعث بند آمدن ادرار زياد مىشود . . . ( تت جامع مفردات ج 2 - 79 ) . آن را خسرودارو خوانند و به تركى قرغات 3 * گويند . . . عرق النساء [ سياتيك ] را سود دهد و بول به بندد چون از سردى گرده و مثانه بود و صرع و صداع كه از سردى بود و سرطان و خنازير ، دردهاى بلغمى و سوداوى را نافع بود . . . از خواص آن است كه در هر ديگ و كاسه بود مگس گرد آن نگردد . . . ( اختيارات 156 ) . گياهى است رومى و هندى به ارتفاع تا 1 ذرع برگ آن مانند برگ قرفه گل آن طلائىرنگ و 2 نوع مىباشد كلفت گره‌دار ، كمى گرم كه قصبى ناميده مىشود و درهم پيچيده باريك و سفت شكل آن شبيه عقرب به همين جهت عقاربى 4 * ناميده مىشود و اين بهتر است اثر درمانى آن تا هفت سال باقى مىماند ، ضد انسداد ، در درد پهلو ، خاصره و پشت سودمند است . . . براى گرم‌مزاجان زيان‌آور و به سينه ضرر مىرساند و اصلاح‌كننده آن انيسون است و بندآورنده ادرار و مصلح آن كتيرا . . . ( تت تذكره 147 ) . كليجن 5 * اسم هندى خولنجان است ( تحفه 223 ) . آن را خسرودارو و به هندى كليجن نيز نامند . . . مقوى معده و احشاء . . . جهت صداع و تصفيه صوت و سرفه رطوبى . . . نافع و نگاهداشتن اندكى از آن در زير زبان رافع سستى آن و باعث سرعت تكلم اطفال . . . و طلاى آن با آب و يا روغن زيتون و با ياسمين زائل كننده كلف است مجرب و مضر دل و حجاب سينه . . . ( مخزن 263 ) . . . مصدع محرورين و مولف گويد بهترين مصلحات او آب‌ليمو و سكنجبين است . . . ( فروغ ناصرى 267 ) . خولنجان ، خسرودارو ، گالانگا ، مارانتا گالانگا . . . در تجارت دو قسم آن متداول است يكى خولنجان كبير كه خولنجان هندى يا ژاوائى ناميده مىشود به شكل قطعات استوانه‌اى كه از 54 تا 81 سانتيمتر طول دارد رنگ آنها قهوه‌اى قرمز و رنگ و بويشان شبيه به هيل و طعمشان گزنده و معطر است و ديگرى خولنجان صغير كه خولنجان چينى نيز ناميده مىشود عبارت از پارچه‌هائى است كه از 2 تا 4 سانتيمتر طول و 6 تا 12 ميليمتر قطر دارد رنگ آنها زرد باخته و بو و طعمشان معطر شبيه به بوى و طعم زنجبيل . . . محرك ، مقوى معده و خائيدن آن در تسكين درد دندان موثر است . . . ( پزشكىنامه جلد 1 - 360 ) . خولنجان مصرى ، ريشه جوز Alpinia galanga Willd ( شليمر ) . با آنچه گذشت دو گياه با نام علمى و اسامى مترادف ذكرشده در ذيل خولنجان ناميده شده‌اند : 1 - Alpinia galanga Willd ، امروزه نيز اسامى قديمى گياه ، خولنجان ، خاولنجان ، خولنجان هندى ، كليخن ، خولنجان قصبى ، خولنجان كبير ، خولنجان ژاوائى ، خولنجان مصرى ، ريشه جوز ، خسرودارو در واژه‌نامه‌ها آمده است .