ابو القاسم سلطانى

121

دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )

توجه : در كتاب معاريف گياهى جلد سوم صفحه 45 اين گياه ذيل عنوان قسط به نام قسط شيرين و قسط عربى ناميده شده است اين اسامى در طب سنتى به گياه Costus speciosus Sm . Syn , C . ARABICUS L اطلاق مىشده است لذا آنچه از كاربرد آن توسط حكماى سنتى ايران در اين قسمت كتاب نامبرده آمده كاملا اشتباه مىباشد . در كليه كتب قديم اين گياه زير عنوان خولنجان آمده است . 2 - Alpinia officinarum Hance كه خولنجان ، خولنجان چينى ، خولنجان صينى ، خولنجان طبى ، خولنجان خطائى ، خولنجان عقاربى ، خولنجان صغير و لانجواز ( در سوريه ) ناميده شده است در معجم العلوم به نقل قول از دزى و ابن ليون به ترتيب اسامى النجه و ينجه مترادف با اسامى ديگر آمده است . توجه : در معاريف گياهى ، اين گياه قسط تلخ ناميده شده نام علمى قسط تلخ يا كوست بحرى Saussurea lappa C . B . clark مىباشد لذا مطالب نوشته‌شده از كاربرد گياه مورد بحث از نظر حكماى طب سنتى ايران در اين موضع اشتباه است . كاربرد امروزى گياه : ريزوم يا ساقه زيرزمينى گياه داراى 5 % تا يك درصد اسانس مىباشد اين اسانس حاوى سينامات دومتيل ، پينن ، اوژنول ، سينئول ، دىاكسى متيل فلاونول و دىاكسى فلاونول است . اسانس بر روى باكتريهاى گرم مثبت و گرم منفى اثر دارد . از ريزوم گياه در نفخ معده ، رماتيسم ، عفونتهاى نزله‌اى دستگاه تنفسى به‌ويژه در كودكان ، ضعف عمومى و به‌طور موضعى براى تسكين درد دندان استفاده مىشود . تركيب زير در كم‌خونى ، بيمارانى كه دوره نقاهت را مىگذرانند ، مبتلايان به سوء هضم و ضعف عمومى ( جسمى و مغزى ) استفاده مىشود . خولنجان ، اگير تركى ، ريشه سنبل خطائى ، توسكا قشلاقى ، ترشك اسفناجى Rumex ratiential L و شيرين‌بيان از هريك 8 گرم در يك ليتر آب جوشانده به مقدار يك فنجان كوچك قبل از غذا ميل مىنمايند . ( 1 * ) - كليه پزشكان سنتى مشهور ايران خسرودارو را مترادف با خولنجان دانسته‌اند و ابن سينا با آنكه خولنجان و خسرودارو را در دو موضع جداگانه آورده ولى اثرات درمانى هر دو را يكسان ذكر نموده است و اينكه كدام‌يك از قدما خولنجان و خسرودارو را دو گياه مجزا دانسته‌اند در هيچ مرجعى نيافتم فقط در برهان قاطع ذيل واژه خسرودارو آمده است " رستنى و داروئى باشد كه آن را خولنجان گويند . . . و جمعى ؟ ! گويند نباتى است كه آن را سفيدتاك نامند و به عربى كرمه البيضا خوانند " و اينكه برخى از محققين سپيدتاك Bryonia alba L را مترادف با خولنجان آورده‌اند كاملا اشتباه است . ذكر اين نكته ضرورى است كه اثرات درمانى سفيدتاك با خولنجان متفاوت و در برخى موارد كاملا متضاد است . مخلص كلام آنكه در قرابادينها و فرمولهاى داروئى هركجا خسرودارو آمده باشد منظور خولنجان است و لاغير .