مصطفى النوراني الاردبيلي
309
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى )
درست كرده ، مالش مىدهند . بيخ تازه آن را سرد و مدر گفتهاند . سيلان و جريان سوزاك و ليكوريا را مىبندد و خون را صاف مىكند . عصاره برگ آن را در مرض استسقاء مورد استفاده قرار مىدهند . قبل از پاييز بوته آن گل مىكند و از نظر شكل مانند تمر هندى است . ولى روغن آن زرد مايل به سفيد مىباشد . به قول BUCHOLZ زرنباد داراى روغن فرّارى ، يك ريزين تلخ و نرم ، عصاره تلخ ، صمغ و نشاسته است . روغن آن آلوده و تند و رنگ آن زرد مايل به سفيد است . بو و ذائقه آن مانند كافور و دو نوع روغن سبك و سنگين در آن موجود مىباشد . زرنباد بيخ گياهى است كمى معطر سطح خارجى آن غبارى و تيره و مغز آن مايل به زردى و طعم آن تند و كمى تلخ است انواعى كه بوى آن ضعيف و كمى شيرين باشد نوع نامرغوب آن مىباشد . روايت از جابر بن حيان : زرنباد ، زرنبات ، زرمباد ، رنبه : گياهى است از تيره زنجبيليها كه داراى ساقه زيرزمينى باريك و دراز است . ميوهاش كپسولى و داراى دانههاى معطر است . اين گياه مانند ديگر گياهان تيره زنجبيل در منطقه هند و مالزى مىرويد و در تداوى بهعنوان مقوّى و بادشكن و در تهيه برخى ليكورها مصرف مىشود . در برخى كتب تاج الملوك زرد رومى را كه به نام ( انتله سودا ) نيز ناميده مىشود مرادف زرنباد گرفتهاند . « 1 » زرنباد بيخى است عطرى كه آن را مستدير ورق مىكنند تا از كرم زدن محفوظ بماند و ظاهر آن خاكى و باطنش مايل به زردى و از بلاد چين و بنگاله مىآورند و نباتش به قدر دو شبر و برگش قريب به برگ انار و گلش ضعيف و قوتش تا سه سال باقى مىماند ، در آخر دوم گرم و خشك و با رطوبت فضيلة و مفرح و مقوى دل و معده و دماغ و محلل رياح و موافق روح حيوانى و طبيعى و مدر بول و حيض و مسهل سودا و حابس قى و ترياق زهر جانوران و ضماد تازه آن پرخاصيت ، رافع جميع علل سر و طلاى آن بر ورك
--> ( 1 ) - فرهنگ فارسى ، دكتر معين ، ج 2 ، ص 1736 .