كوهستان است . « 1 » رشته‌جبال هندوكش بر ساحل چپ آمودريا و شمال افغانستان امروز رشته‌كوهى عظيم و بلند است كه در چهارم مرداد 1371 يك‌چهارم مرتفعات آن برف و يخچالهاى طبيعى بود . دامنه‌هاى شمالى آن آبريز آمودريا است . سيلابهاى عظيم دارد و لوارهاى فراوان پايين مىآورد بطورى كه جلو آب رود پنج ( آمودريا ) را مىگيرد . اين رشته تا كشمير و خاك چين ادامه دارد . كوههاى پامير يا بام دنيا فلات پامير منطقهء وسيع و پهناورى است كه تمام آن كوهستان است و ارتفاع دهكده‌هاى آن به دو هزار و پانصد متر و سه هزار متر مىرسد . رشته‌هايى از اين كوه كه از هندوستان مىگذرد به خاك ورارود ( ماوراء النهر ) وارد مىشود و از حدود بتّمان از ماوراء النهر بگذرد تا به حدود اسروشنه . و اما اين كوه را از حدود شكنان و وخان و ژاست شاخهاست بسيار و بىعدد و اما از ميان وخان و ژاست شاخهاى بسيار برگيرد و اندر حدود ختلان پراكند از شاخه‌هاى ختلان يك شاخ بردارد و با شاخى از حدود بتّمان هردو يكى شوند و از ايشان شاخه‌هاى بسيار بردارد و اندر ناحيت چغانيان افتد و از حدود بتّمان شاخى برگيرد و اندر ميان درياژه و ميان چغانيان بگذرد بر حدود سمرقند و سند برود تا به حدود بخارا و اندر حدود تخارستان افتد ميان طارقان و سكلكند و خلم و سمنگان بر جنوب بلخ بگذرد . آنگه عطف كند از سوى مغرب و شمال به بلاد غور رود بر جنوب اسفزار و هرى و پوشنگ و نشابور بگذرد . « 2 » جاى زندگى عشاير شيرين‌ترين مباحث مردمشناسى ، شناسايى ايلات و عشاير و خاندانها و دودمانها و تقسيم‌بندى اولاد و احفاد ايشان است . كسانى كه در عرصهء فرهنگى ايران زندگى مىكنند مىدانند كه هنوز هم سوابق و لواحق ايلات و عشاير برقرار و پابرجاست . ايلات به سرحدات سياسى و « تبر تقسيمى » « 3 » روسها اهميتى نمىدهند . براى ايلات رسوم و قرارهاى گذشته مورد نظر نيست و سيم خاردار نمىتواند جلو آن را بگيرد . هنگام رفتن به ييلاق و برگشتن به قشلاق اين سرحدات ساختگى سياسى اعتبارى ندارد و كوچ‌كنندگان پاى را خارج سرحدات مىگذارند و گاهى داخل حريم كشور همسايه مىگردند .

--> ( 1 ) . فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور ، سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلّح ، سال 1379 . گيتاشناسى ايران - كوهها و كوهنامهء ايران ، عباس جعفرى ، تهران 1368 . ( 2 ) . براى اطلاع بيشتر از اين كوهستان به فصل كوهها در حدود العالم مراجعه كنيد . ( 3 ) . لفظى است كه تاجيكان براى تقسيم‌بندى پنج جمهورى آسياى ميانه به كار مىبرند .