نقش بسيار مؤثرى ايفا كرد . با وجود اشتغالات سياسى و اجتماعى لحظه‌اى از كار تحقيق و تتبّع بازنايستاد . اهمّ آثارى كه تاكنون از اين فقيه دانشمند منتشر شده عبارتند از : ترجمه جلد 9 و 10 الغدير ، اسلام و حقوق بشر ، به سوى جهان ابدى ، اخلاق و تعليم و تربيت اسلامى ، علم حديث ، تاريخ فرهنگ و تمدن اسلام ، علل پيشرفت اسلام و انحطاط مسلمين ، جبر و اختيار ، فلسفه آفرينش انسان ، اصول دين در پرتو كلام معصومين ، زيربناى صلح جهانى ( ترجمه ) ، بزرگترين بيمارى قرن بيستم ، نقش سينما در زندگى و تمدن جديد ، عوامل همكارى ميان حكومت و مردم ، آيات الاحكام ( در 5 جلد ) ، بلاهاى اجتماعى قرن ( با همكارى چند تن از نويسندگان ) ، زن و انتخابات ( با همكارى چند تن از نويسندگان ) . كسمائى ، ميرزا حسين ميرزا حسين كسمائى به سال 1244 شمسى در شهر رشت متولد شد و در مدرسهء جامع رشت به فراگرفتن عربى و ادبيات فارسى پرداخت و در همين ايام نيز مسيو ژان فرانسوى زبان فرانسه را آموخت ، سپس چون اكثر تشنه‌كامان دانش و فرهنگ عازم حوزهء علمى عتبات شد و پس از دو سال تحصيل به گيلان بازگشت . آقا شيخ حسين جوان در جامه روحانيت پيشنماز مسجد صالح‌آباد رشت شد ، ايران در مسير انقلاب قرار داشت و شيخ حسين مجذوب افكار آزاديخواهان بود ، به همين سبب از رهبرى مذهبى چشم پوشيد تا به صف مشروطه‌طلبان بپيوندند و از راهى ديگر و شيوه‌اى ستيزه‌جويانه به رهبرى و ارشاد خلق بپردازد . شوق به تكميل تحصيل و آگاه شدن از علوم و هنر جديد ميرزا حسين خان را راغب به مطالعه در كشورهاى بيگانه و شناخت پديده‌هاى علمى در جهان غرب نمود ، بازارچهء سبزه‌ميدان رشت را به فروش رسانيد و سفرى به پطروگراد ، تفليس و مسكو كرد . بعد از يك سال اقامت در ديار بيگانه به رشت بازگشت و بىدرنگ به عضويت كميتهء ستّار درآمد و فعاليتهاى خستگىناپذيرى را آغاز كرد . در قيام محرم 1327 هجرى قمرى توسط مجاهدين گيلان عليه حكومت وقت فرماندهى گروهى از مجاهدين مأمور تسخير دار الحكومه را بر عهده گرفت و با ابراز شجاعت فراوان خاطره‌هاى شيرين و پرارزشى در خاطره‌ها از خود به يادگار گذاشت . تسخير گيلان مقدمهء سقوط تهران و فتح ايران توسط آزادگان كوشا بود ، مجاهدين بعد از پيروزى كميسيون عالى را كه در واقع جايگزين مجلس مقننه و نهادى كاملا انقلابى بود به وجود آوردند ، اين بزرگمرد پيشرو و بىتوقع را نامزد عضويت در كميسيون عالى نمودند و با محبوبيت كاملى كه داشت به اتفاق آراء انتخاب شد و خوب مىدانيم اين مجلس به كوتاه زمانى مصدر تحولاتى اساسى در كشور گرديد . روسهاى تزارى كه تحمل استمرار مشروطه را در ايران نداشتند به بهانه‌هاى گوناگون آزاديخواهان را زير فشار قرار دادند و در رشت و انزلى و تبريز مرتكب اعمالى زشت و غم‌انگيز شدند ؛ كسمائى ناچار به مهاجرت تن درداد و به فرانسه رفت و در آنجا به فراگرفتن هنر نقاشى پرداخت . در اين هجرت غم‌انگيز او دچار فقر مالى شد . بعد از بازگشت به ايران به نهضت جنگل پيوست و مسئوليت ادارهء روزنامه به او محول گرديد ، اما اين همگامى به درازمدت نكشيد ، ميان او و جمعى ديگر از سران جنگل اختلاف پديد شد ، كسمائى با اجازهء ميرزا كوچك خان جنگل را ترك گفت و راهى تهران گرديد . در آنجا روزنامهء وقت را تأسيس كرد و مستقلا به مبارزات آزاديخواهى ادامه داد ، بعد از انتشار 66 شماره تصميم گرفت روزنامه را از تهران به رشت منتقل نمايد و براى انجام مقصود به زادگاهش برگشت و دگرباره گرفتار درگيريهاى بسيار شد . در سال 1299 خورشيدى به سراى باقى شتافت ؛ جنازه‌اش با احترام فوق العاده و در ميان تأثر جامعه در سليمان داراب به خاك سپرده شد . ميرزا حسين خان كسمائى در تاريخ ادبى گيلان مقامى و الا دارد ، او را بايد از پيشروان شعر گيلكى دانست كه عاشقانه در رواج زبان بومى گام برمىداشت ، متأسفانه جز تعدادى شعر گيلكى كه از وى در مجلهء فروغ به چاپ رسيده چيزى به يادگار نمانده است . كشاورز ، كريم يكى از نامدارترين مترجمانى كه در تاريخ ترجمهء ايران ، نامى بلند يافته و گامهايى اساسى در راه عرضهء آثار ارجمند جهانى به هم‌ميهنان برداشته كريم كشاورز است . كريم كشاورز به سال 1279 هجرى شمسى در رشت زاده شد ، مادرش گيلانى و از خاندانى بازرگان پيشه و پدرش يزدى و در همهء زمينه‌هاى سوداگرى آشنا به احوال جامعه بود . جامعه اقتصادى روبه‌رشد رشت كه در توليد ابريشم و ريسندگى گامهايى برمىداشت با دو شهر يزد و كاشان كه در كار قاليبافى و ريسندگى داراى تجربه‌هاى درخشان بودند دادوستد چشمگير داشت . ميرزا محمد وكيل التجار يزدى كه از سرشناسان بازار گيلان و در براندازى استبداد محمد على شاهى از كوشندگان بود ، در دورهء اول و دورهء دوم به نمايندگى مجلس شوراى ملى برگزيده شد . پيوستگى مردم گيلان با انديشه‌هاى نو ، كه با تحولات و دگرگونيهاى اجتماعى در روسيهء شوروى آغاز گرديده بود ، در اعتلاى فرهنگ و آگاهيهاى اجتماعى بهره‌اى بسزا يافته بود . رشت پايگاه انجمنهاى فرهنگى ، مراكز هنرى ، نمايشى ، كتابخانه‌هاى عمومى ، چاپخانه‌ها و مجلات و روزنامه‌ها و كلاسهاى سوادآموزى بود . كريم كشاورز در چنين محيطى پرورش يافت . پس از گذراندن تحصيلات مقدماتى ، در مدرسهء آليانس فرانسه با زبان فرانسوى آشنايى يافت و چون به تحصيل در مدرسهء فلاحت ، كه بيشترين مدرسان و آموزگاران آن ، فرانسوى بودند و درسهاى خود را به زبان فرانسه القا مىكردند ، پرداخت ، به خواست مسئولان و همكلاسيها به كار ترجمهء درسها و تهيهء جزوه‌هاى درسى به فارسى مشغول شد و بدين‌گونه نخستين گامهاى ترجمه را با پختگى آغاز نهاد . چنان‌كه خود نوشته است ، زبان روسى را نخست به مكالمه آموخت و سپس با پايه و مايهء ادبى و آموزش مكتب آن آشنايى يافت . بدان سبب همكارى