ابراهيم اصلاح عربانى

371

كتاب گيلان ( فارسى )

آبادى داخل جنگل تعداد 40 درصد آن كمتر از 5 خانوار جمعيت دارد و همچنين 33 درصد اين تعداد آبادى داراى 6 تا 20 خانوار است . اين آمار ارائه‌دهندهء پراكنش دامداران و جنگل‌نشينان ، براساس دست‌يابى آنها به مراتع جنگلى و علفچر براى تغذيهء دامهاى خود مىباشد . زيرا هرمنطقهء جنگلى كه از لحاظ تعداد دام گرفتار تراكم بيش از حد گرديده ، دامدار يا دامداران جديد و جوان مكانهاى مجاور ديگر را براى دامدارى و تعليف دامها و سكونت خود اختيار كرده‌اند . 2 - تعداد جمعيت جنگل‌نشين در مناطق جنگلى حوزهء هريك از شهرها و بخشهاى گيلان با استعداد و امكانات كشاورزى آنها رابطهء تقريبا معكوس دارد . زيرا كسب درآمد بالاتر از طريق فعاليتهاى كشاورزى و زراعى موجب جلب نيروهاى انسانى بيشتر به اين بخش گرديده و به علاوه كسب درآمد بيشتر باعث بالا رفتن سطح رفاه و بهبود زندگى و در نتيجه بهره‌ورى بهتر از امكانات بهداشتى و آموزشى و فرهنگى شده است . لذا وجود بيشتر و بهتر اين‌گونه جاذبه‌ها و امكانات اقتصادى در قسمتهاى جلگه‌اى و مركزى و حاشيهء شمالى جنگلى منطقهء شرق گيلان نسبت به منطقهء غرب گيلان موجب تراكم كمتر جنگل‌نشين در جنگلها گرديده است . به طور مثال ، تراكم بيشتر تعداد دام و جنگل‌نشين در برخى از مناطق تالش مانند ماسال و شاندرمن و نواحى جنگلى منطقهء هشتپر خود مؤيد اين واقعيت است . 3 - وضعيت جغرافيائى و پستى و بلندى جنگلهاى گيلان و نيز امكانات دسترسى به مناطق و آب قابل شرب نقش اساسى در تراكم و پراكنش تعداد دام و جنگل‌نشين دارد . چنان‌كه در برخى از حوزه‌هاى آبخيز 29 گانهء استان گيلان مانند آبخيزهاى مناطق ماسوله و امامزاده ابراهيم و درهء درفك كه داراى شيب غالب مىباشند جمعيت جنگل‌نشين هم كمتر وجود دارد . زيرا دسترسى به آب و نزديكى به روستا يا بخش و يا شهر جهت تهيهء ما يحتاج اوليهء زندگى و نيز در اختيار داشتن مراتع جنگلى خوب و هموار و كم‌درخت از عوامل مؤثر ديگر در انتخاب محل سكونت جنگل‌نشينان است ؛ به علاوه هرجنگل‌نشين سعى دارد ، محلى را براى سكونت خود انتخاب كند كه بتواند دور از چشم مأمورين منابع طبيعى بخشى از مناطق جنگلى اطراف خانه يا واحد دامدارى خود را به زمين زراعى براى كشت گندم ، غلات يا ذرت و يا سيب‌زمينى و غيره اختصاص دهد تا از اين راه بخشى از هزينه‌هاى زندگى پرمشقت و سخت خود را تأمين نمايد . 4 - در اواخر دههء 1330 اولين طرح جنگلدارى در حوزهء جنگلهاى امامزاده ابراهيم تهيه شد و در سال 1341 قانون ملى شدن جنگلها و مراتع كشور به تصويب رسيد . قبل از اجراى طرح جنگلدارى و قانون ملى شدن جنگلها تراكم و افزايش جمعيت در استان گيلان و نيز مناطق جنگلى به شكل امروزى به صورت مسئله و مشكل مهم اجتماعى و اقتصادى درنيامده بود ؛ دامداران و جنگل‌نشينان با اجازه و پرداخت حق علفچر و يا حق سكونت به مالكين خصوصى جنگل مىتوانستند در جنگل سكونت گزيده و به امر دامدارى مشغول شوند و اگر از ناحيهء دامدار يا جنگل‌نشين ديگر مزاحمتى براى آنها فراهم مىشد با مراجعه به مالك خصوصى يا معتمدين و متنفذين محلى مشكل خود را حل كنند . اما پس از ملى شدن جنگلها و مراتع و توسعهء تشكيلات ادارى و سازمانى مربوط به آنها اندك‌اندك مسئلهء آموزش نيروهاى متخصص جنگل و جنگلبانى و ايجاد تشكيلات ادارى و تربيت كارشناس و تكنسين مورد توجه قرار گرفت و پس از آن كار تهيه و اجراى طرحهاى جنگلدارى نيز با نظر كارشناسان متخصص آغاز گرديد . اين كار ابتدا در سطوح محدودتر آغاز شد و به تدريج توسعه و گسترش پيدا كرد ، به خصوص بعد از انقلاب اسلامى مسئلهء حفاظت و تهيه و اجراى طرحهاى جنگلدارى به منظور سوق دادن منابع جنگلى به وضعيت جنگلهاى خوب و طبيعى با شدت و حدت بيشترى ادامه يافت تا جائى كه هم‌اكنون نزديك به 350 تا 400 هزار هكتار از جنگلهاى استان گيلان زير پوشش طرحهاى جنگلدارى قرار گرفته است . اما نبايد فراموش كرد كه اجراى دقيق اين‌گونه طرحها با موانع و مشكلات مختلفى برخورد پيدا مىكند ، نظير تخليهء جنگل از وجود دام و جنگل‌نشين . گرچه اكثر جنگلهاى استان زير پوشش طرحهاى جنگلدارى و بهره‌بردارى از جنگل قرار گرفته ، ولى واقعيت آن است كه اجراى اين طرحها در بسيارى از مناطق به طور جدى با مشكل دامدارى و جنگل‌نشينى مواجه است . جنگل‌نشينان در استان نيز از زمان آغاز تهيهء طرحهاى جنگلدارى به تدريج با اين مشكل مواجه شده‌اند به‌طورىكه سيم‌كشى و قرق جنگلهاى حوزهء طرح به منظور دست‌يابى به تجديد حيات طبيعى و يا اجراى عمليات جنگلكارى روزبه‌روز عرصه را به جنگل‌نشينان سخت‌تر كرده است . همين امر باعث شده كه در سالهاى اخير تعدادى از جنگل‌نشينان كار دامدارى و جنگل‌نشينى خود را ترك كرده و به كار ديگرى مشغول شوند و گروهى نيز از مناطق حوزهء طرحهاى جنگلدارى به مناطق امن‌تر نقل‌مكان نمايند . بنابراين يكى از مسائل مهم ديگرى كه زندگى جنگل‌نشين و تراكم جمعيت و دامهاى جنگل را در استان گيلان تحت الشعاع خود قرار داد تهيه و اجراى طرحهاى جنگلدارى است . 5 - وجود آباديهاى بزرگ در هريك از مناطق جنگلى و يا حاشيهء جنگل اعم از حاشيهء شمالى و يا حاشيهء جنوبى و نيز بافت اجتماعى و وابستگيهاى خانوادگى و قومى و ايلى نيز خود از عوامل مؤثر در تراكم جمعيت دامدار و جنگل‌نشين و يا پراكنش آنان است ، زيرا به علت افزايش جمعيت در روستاهاى مجاور جنگل و عدم تكافوى اراضى براى تأمين خانواده‌ها ناچار گروهى از روستائيان به جنگلهاى مجاور و نزديكتر روستا روى آورده و بخشى از سطح جنگل را براى سكونت و دامدارى و غيره اشغال كرده‌اند . بدين‌ترتيب در اطراف هرروستا و قريهء جنگلى تعداد كثيرى نيز از خانوارها به طور پراكنده سكونت گزيده و به كارهاى دامدارى و كشاورزى مشغول شده از اين طريق امرار معاش مىنمايند . نمونهء بارز اين پديده روستاى ارده در غرب منتهى اليه شفارود در ارتفاعات جنگلى منطقهء پونل و اردجان است . در اطراف اين‌روستا به تدريج روستاها و مناطق مسكونى كوچكتر مانند برزكوه - كهنه‌كلان - برين - چروده و نيز زندانه و بسيارى از خانه‌ها و كلامهاى دامدارى وسيلهء دامداران و جنگل‌نشينان به وجود آمده است . اين وضعيت و پراكندگى در اطراف اغلب روستاهاى جنگلى به چشم مىخورد .