ابراهيم اصلاح عربانى

174

كتاب گيلان ( فارسى )

ديگرى از اين واقعه دارند كه با روايت يپرم كاملا متفاوت است . آنها نوشته‌اند كه صبح روز سوم جنگ آثار يأس و نااميدى در سيماى درباريان نقش بست و تصميم محمد على شاه براى پناهنده شدن به سفارت روس قطعى شد . بنا به دستور شاه از چند روز قبل صندوقها و چمدانهاى محتوى جواهرات و اشياء قيمتى و لوازم مورد نياز آماده شده بود . ملكه لباس پوشيده دست وليعهد را در دست داشت و منتظر دستور حركت بود . پيش از حركت عده زيادى قراول و پاسبان براى محافظت مسير در ارتفاع تپه‌هاى ميان سلطنت‌آباد و زرگنده گماشته شدند . محمد على شاه با حالتى افسرده همراه ملكه و وليعهد در كالسكه سرپوشيده‌اى نشست . چند تن از افسران و سربازان روسى ، گروه كثيرى از سواران كشيكخانه ، گارد مخصوص شاه ، و تعدادى از سربازان ايرانى كالسكه را احاطه كرده محافظت از آن را به عهده گرفتند . بدين‌ترتيب آخرين موكب سلطان مستبد قاجار به سوى سفارت روس روان شد . به نظر مىرسد روايت دوم بيشتر مقرون به صحت باشد زيرا نمىتوان قبول كرد كه محمد على شاه در چنان موقعيت وخيم و خطرناك تك‌وتنها سوار اسب شده به سفارت روس برود ! به‌هرترتيب محمد على شاه به سفارت روس پناهنده شد . پس از ورود محمد على شاه به سفارت روس پرچم روسيه و انگلستان را بر سردر سفارت افراشتند و گروهى از قزاقان روسى و غلامان هندى را به محافظت گماردند . نمايندگان سفارت‌خانه‌هاى روس و انگليس در بهارستان حضور يافته تحصن شاه را به اطلاع سرداران ملى رسانيدند و خاطرنشان ساختند كه شاه تحت حمايت دولتين روس و انگليس درآمده و آنها نيز از جان و مال او و همراهانش محافظت خواهند كرد . خبر پناهنده شدن محمد على شاه به سرعت در شهر منتشر شد و نيروهاى ملى و طرفداران استبداد دست از جنگ كشيدند . فريادهاى زنده باد مشروطه و نابود باد استبداد در تمام فضاى تهران طنين‌افكن شد . پرچم ملى بر سردر عمارات دولتى و اغلب خانه‌هاى شهر به اهتزاز درآمد و در كمتر از چند ساعت تهران چراغان شد . مردم جشن و سرور را آغاز كردند و سيل تلگرافهاى تبريك به سوى سرداران ملى روان گرديد . در اين‌موقع سرداران ملى و فرماندهان مجاهدين با زعما و رهبران ملت به مشورت پرداختند و به اين نتيجه رسيدند كه يك مجلس عالى از پيشوايان مشروطيت و سران مجاهدين و نيز افراد مورد اعتماد ملت تشكيل دهند تا تصميمات لازم را اتخاذ نموده دولت موقت را انتخاب نمايد . مجلس عالى بلافاصله تشكيل شد . پانصد تن از وكلاى دوره اول مجلس شوراى ملى و سرداران قشون و عده‌اى از وزراء و رهبران ملى و رؤساى مجاهدين به عنوان نمايندگان مجلس مزبور دعوت شده بودند . در نخستين جلسه مجلس عالى كميسيونى مركب از بيست و پنج تن زعماى ملى انتخاب شدند تا تصميمات لازم را اتخاذ نمايند . كميسيون پس از بحث و مطالعه لايحه‌اى براى تصويب مجلس عالى تهيه كرد . بر طبق لايحه مزبور كه روز بيست و هفتم جمادى الآخر 1327 در دومين جلسه مجلس عالى و در ميان ابراز احساسات شديد حاضران به تصويب رسيد محمد على شاه مستعفى از سلطنت شناخته شد و طبق مواد 36 و 37 قانون اساسى فرزند سيزده‌ساله او احمد شاه قاجار به سمت پادشاه مجلس عالى در روز بيست و هفتم جمادى الآخر 1327 قمرى محمد على شاه را مستعفى از سلطنت شناخت و فرزند سيزده‌ساله او احمد شاه قاجار را به سمت پادشاه ايران انتخاب كرد . ايران انتخاب شد . مجلس عالى على رضا خان ايلخانى قاجار ( عضد الملك ) را كه از رجال خوشنام و آزاديخواه بود موقتا به عنوان نايب السلطنه منصوب ساخت . اعضاء هيئت دولت نيز از سوى مجلس عالى بدين‌شرح انتخاب گرديدند : سپهدار اعظم وزير جنگ - سردار اسعد وزير داخله - ناصر الملك وزير خارجه - فرمانفرما وزير عدليه - مستوفى الممالك وزير ماليه و سردار منصور وزير پست و تلگراف . چون ناصر الملك در اروپا بود تا بازگشت وى مشار السلطنه وزارت امور خارجه را اداره مىكرد . يپرم خان از سوى مجلس عالى به سمت رياست نظميه ( شهربانى ) منصوب شد . لايحه تغيير سلطنت ، كه توسط كميسيون مجلس عالى تهيه شده بود پس از تصويب اين مجلس به شرح زير منتشر گرديد :