جدالها و دست‌به‌دست شدن شهرها و ديه‌ها و روى كار آمدن گردن‌فرازان سركش است ، آثار آنان و كارشان نه فقط در وضع ملموس بلاد و روستاها و واژگون‌بختى مردم ديده مىشود ، بلكه در خود نام اين روستاها و ديه‌ها و لهجه‌هاى مردم اين نواحى نيز ملاحظه مىگردد . نكتهء ديگر اينكه از مجموع نام ديه‌ها و روستاهاى ايران ، وقتى كه فهرست آنها را مطالعه كنيم ، معلوم مىشود كه برخى كلمات به عللى و از جمله موسيقى خود كلمه و خوشايند بودن آن ، يا به‌علت مفهوم دلكش آن يا به‌سبب مقدس بودن موضوع آن برحسب آيين و دين كهن ايرانى و يا به‌جهت خاصى اين واژه مورد توجه قرار مىگيرد و رواج عجيبى در نامگذارى ديه‌ها و روستاهاى تمام كشور پيدا مىكند ، مثلا كلمهء دستگرد را كه در نظر آوريم از تقطيع اين واژه كه مركب از « دست » و « گرد » است و جزو اخير آن تلفظ و تعبير ديگرى است از همان ريشهء « كردن » به معنى ساختن و برآوردن ، متوجه مىشويم كه چرا نامگذارى محلى به اين صورت تا اين درجه رواج و شياع پيدا مىكند و در سراسر ايران صدها محل ، بزرگ و كوچك به اين نام ناميده مىشود . علتش اين است كه بسيارى از ديه‌ها و آباديها محصول رنج و كار يك نفر يا عده‌اى شريك بوده است كه به ايجاد قناتى پرداخته و چون منظور به انجام رسيده نام دستگرد يعنى محصول زحمت و كار به خود گرفته است . كلمهء ديگر مثل مهرآباد ناظر به اين معنى است كه اين محل از سر عشق و شوق و علاقهء موجد آن برپا شده است و به اين نام باز در صدها ديه و محل به انواع مختلف در اطراف و اكناف ايران برمىخوريم . دربارهء دستگرد مىتوان به آسانى تصور كرد كه ايرانيان قنات را شناخته و توليد آب به وسيلهء آن را ياد گرفته‌اند و مردم با همت از سر شوق يا برحسب معتقدات دينى در اين سرزمين خشك و بىآب و علف با يك تيشهء قنّائى به جان زمين افتاده‌اند و سالها كنده‌اند و كنده‌اند و كار كرده‌اند و رنج برده‌اند تا آبى بيرون آورده‌اند و قريه‌اى ساخته‌اند و آن‌وقت آنجا را كه محصول دسترنج آنها بوده است دستگرد ناميده‌اند . از اين خصوصيت كه بگذريم جهات ديگرى نيز در نظر اقوام اوليه و ساكنان اين سرزمين موجب نامگذارى مىشده است . فى المثل اگر كلمهء گز را در نظر بگيريم كه نام درختى است و به انواع مختلف در ايران مىرويد و نوعى از آن‌كه به نام « شاه‌گز » معروف است همان است كه قد مىكشد و بلند مىشود و انواع ديگر آن هم هست كه بسيار در كنار