تقريبا دو متر ) است به حومهء شهر مىرسيم . شهر تبريز داراى حصاريست كه از قديم ساخته‌اند و بتدريج كه شهر بزرگ شده است به محيط حصار افزوده است . در كنار ديوارهاى شهر باغهايى قرار دارد كه مشرف بر تاكستانها و بوستانهاست . از هزار سال قبل تبريز به داشتن ميوه‌ها و سبزيهاى خوب معروف بوده است 5 ، اما قرينه‌اى كه حكايت از وفور سبزى كند به چشم نمىخورد . هنگامى كه من از حومهء تبريز ديدن كردم همه چيز مستور از برف بود حتى تپه‌هاى كوتاه مجاور دشتى كه در شمال و شمال شرقى شهر قرار گرفته است . اين تپه‌ها در مقام مقايسه با كوه سهند كه ارتفاع آن از سطح دريا در حدود دوازده هزار پا ( در حدود 547 ، 3 متر ) است و در بيشتر ايام سال جامه‌اى از پوست قاقم در بر كرده است بسيار پست مىنمود . صرف نظر از « طهران » ، تبريز از حيث اهميت و اعتبارى كه دارد ، بيش از ديگر شهرهاى ايران براى مركزيت سياسى مناسب است هرچند از اين حيث استعداد و نيروى آن طرف نسبت با يك شهر منظم و مرتب اروپايى نيست . تبريز داراى بيست و چهار بخش است و هر بخش بوسيلهء كدخدائى اداره مىشود كه مسئول « بيگلربيگى » است ، و او نيز بنوبهء خود تابع « حاكم » و حاكم نيز فرمانبردار شاه است 6 . به‌طور كلى كوچه‌هاى تبريز سنگفرش نيست مگر در جاهاى معدودى كه زمين را با قلوه سنگ فرش كرده‌اند ؛ و در ماه مارس ( اسفند - فروردين ) كه من در تبريز بودم چندان كوششى در رفت و روب كوچه‌ها از برف و گل به كار برده نمىشد و گمان من اين است كه در تابستان نيز گرد و خاك و كثافت شهر توان فرساست . چون روشنايى كوچه‌ها تابع نظم و ترتيب نيست كسانى كه شبانگاه از خانه بيرون مىروند فانوسهاى استوانه‌اى شكل بزرگى كه شبيه فانوسهاى چينى « 1 » ما از ململ نازك ساخته شده است همراه مىبرند . بزرگى اين فانوسها به نسبت شأن و مقام كسى است كه وى را با اين وسيلهء روشنايى ملازمت مىكنند ( زيرا در ايران عموما نوكر در التزام ارباب حركت مىكند ) و اعيان را از فانوس بسيار بزرگى كه پيشاپيش آنان مىبرند مىتوان شناخت . بلندى اين فانوسها سه پا ( يك متر ) و قطر آنها بيست اينچ ( در حدود نيم متر ) است . در تبريز مسئلهء آبيارى براى من جالب توجه بود زيرا اين مسأله‌اى است كه حل آن در ايران از جاهاى ديگر مشكلتر است . آب تبريز را غالبا به وسيلهء قنات از حومه و اطراف به شهر مىرسانند و با استفاده از تنبوشه و راه آب ساروجى توزيع مىكنند . در يكى از روزهايى كه در تبريز اقامت داشتم باغ مبلغين مسيحى را آبيارى كردند و من فرصت يافتم كه طرز آبيارى را بنگرم . سرپوش لوله‌اى

--> ( 1 ) . Chinese lantern