هموار كنندگان راه براى سليمان ، تاجر معروف ، و ابن وهب تاجر دانست كه در روايت ابو زيد سيرافى ( ترجمه اخبار الصين و الهند ) آمده است « 1 » . از اواخر قرن سوم ه / نهم م تجارت با چين رو به كاهش گذاشت . زيرا همزمان با شورش نيروهاى هوانگ چائو در سال 265 ق / 878 م كه قبلا اشاره كرديم گروه بسيارى از بازرگانان خارجى ( بيگانه ) در بندر كانتون چين قتل عام شدند « 2 » . پس از آن كشتىهاى مسلمانان در مشرق از كله ( كالا ) كه بندرى در شبه جزيره مالزى بود و اكنون از بين رفته است ، پيشتر نمىرفت . انگيزه اصلى اعراب و مسلمانان براى اكتشاف سرزمينهاى تازه بازرگانى بود و بندرت ذوق اكتشاف جغرافيايى ، آنان را به اين كار وا مىداشت . هر چند داستانهايى از ماجراجويى و جهانپويى مسلمانان اوايل ثبت شده ، بيشتر آنها افسانه‌هاى شگفت انگيز و ساختگى است . روى هم رفته بايد گفت كه در اين دوره اعراب مسلمان براى تكميل معلومات جغرافيايى خود ، كه از يونانيان گرفته بودند ، فعاليتى نكردند ؛ ولى بدون شك معلومات ايشان درباره بعضى از نواحى ، مانند شمال و شرق افريقا ، آسياى غربى و مركزى و هند درست‌تر و كاملتر بوده است . اينكه اعراب به اكتشاف سرزمينهاى ناشناخته و حتى سرزمينهايى كه اطلاعاتى نظرى درباره آنها داشته‌اند ، نپرداخته‌اند ، معلول چند علت است ؛ اول اينكه در هر سرزمينى كه حس سودجويى بازرگانى آنان راضى مىشد ، از آنجا پا فراتر نمىگذاشتند ؛ دوم اينكه بعضى تصورات و انديشه‌هاى مذهبى و غير مذهبى كه بر ذهن ايشان مستولى بود ، آنان را از برداشتن گام بزرگ تازه منصرف مىكرد ؛ مثلا اقيانوس اطلس را چشمهء گل آلود ( عين حمئة ) « 3 » و درياى تاريكى ( بحر ظلمات ) مىپنداشتند . به همين دليل در ساحل غربى افريقا پايين‌تر از حدى معين به كشتيرانى نمىپرداختند ؛ چه گمان مىكردند در آن ناحيه دريا بسيار متلاطم است و امواج

--> ( 1 ) . تاريخ ادب الجغرافى ( تاريخ نوشته‌هاى جغرافيايى در جهان اسلام ) ، ص 111 . ( 2 ) . دريانوردى عرب در درياى هند ، ص 105 . ( 3 ) . قرآن سوره كهف آيه 86 .