جزر و مد عظيم كشتيها را خواهد شكست « 1 » و بالاخره ترس از قبايل بومى و آدمخواران « داخل افريقا ، خصوصا آفريقاى مركزى و جزاير اقيانوس هند » ظاهرا عامل ديگرى بوده است كه مسلمانان را از پيشرفت بيشتر به سمت مشرق و جنوب باز مىداشته است « 2 » . در بعضى از منابع جغرافيايى به بعضى از راههاى دريايى اشاره شده است . يك گزارش جالب را ابن خرداذبه از راههاى بازرگانى كه يهوديان ميان فرانسه و شرق دور در سدهء نهم م / قرن سوم هجرى انجام مىداده‌اند ، آورده است يكى راه دريا بود از طريق مديترانه به انطاكيه ، و سپس از طريق خشكى سوريه به كناره‌هاى فرات شمالى و سپس از راه رودخانه فرات به سوى ابلّه در جنوب و سپس از طريق شط العرب به سوى دريا بوده است . راه ديگرى كه ابن خردادبه وصف كرده راه درياى مديترانه به بندر فرما ( پلوسيوم باستانى ) در سواحل مصر بود كه بازرگانان به خشكى مىآمدند ، سپس از باريكه سوئز با چارپايان باربر به قلزم آمده ، سپس از قلزم از طريق دريا به جار ( پيش بندر مدينه ) ، از آنجا به جدّه سپس به سوى هند و چين رهسپار مىشدند « 3 » . اين راه دريايى مصر به جدّه در قرن دهم م / چهارم ه كه مصر در زمان فاطميان جاى بين النهرين را به عنوان مركز جمعيت و ثروت در جهان اسلام گرفت ، اهميت فراوانى پيدا كرد « 4 » . مقدسى كه در اين زمان مىزيسته و مصر و بغداد را ديده ، مىنويسد : بدان كه بغداد زمانى شهر با شكوهى بود ولى اكنون به تندى رو به ويرانى و تباهى مىرود و شكوه و عظمت خود را از دست داده است . . . فسطاط مصر امروز چون بغداد ديروز است . هيچ شهرى را در اسلام بهتر از آن نمىشناسيم « 5 » . علت تنزل بغداد را در اين سده ( قرن چهارم ه ) شورش زنگيان در سالهاى پس از 868 م / 5 -

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ، ص 106 . ( 2 ) . همان ، ص 106 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ، ترجمه ، ص 128 و 129 . ( 4 ) . دريانوردى عرب در درياى هند ، ص 107 . ( 5 ) . احسن التقاسيم ، بخش اول ، ص 165 و 166 ، 280 و 281 و 282 .