ماتئو ريچى ( مترجم : محمد زمان )
مقدمهء مصحح 29
چين نامه ( فارسى )
بعدها در حدود سال 1089 ه . ق محمد زمان دستورى از شاه سليمان مبنى بر نقاشى كردن به سبك كاملا اروپايى دريافت مىدارد كه اين خود نشاندهندهء تأثيرپذيرى شديد شاه از نشست و برخاست با كشيشان و مبلغان مسيحى است . محمد زمان با رعايت شيوهء اروپايى به ويژه ايتاليايى ، سعى مىكند از تصاوير مذهبى موجود در تورات و انجيل استفاده كند ، مانند « خانوادهء مقدس » ( يوسف نجار ، مريم و مسيح ) كه آنها را در بازگشت از مهاجرت به مصر نشان مىدهد و « نزول روح القدس بر مسيح » و « ملاقات اليصابات و حضرت مريم عذرا » و چند اثر موجود ديگر كه از جمله آثار اين دورهء اوست . براى اولين بار در دورهء صفويه مذهب شيعه بهعنوان مذهب رسمى كشور انتخاب شد و شاهان نسبت به آن تعصب خاصى داشتند . در نتيجه افراد ملزم به اظهار تشيع بودند . در اين ميان ، نقاشان و از جمله محمد زمان سعى كردند آن را در رقمهاى نقاشى خود نشان دهند . او در اكثر آثارش رقمهاى « صاحب الزمان » ، « يا صاحب الزمان » و « هو ، يا صاحب الزمان » را به كار برد . « 1 » همچنين رقمهاى ديگرى نيز داشت از جمله : « به رقم كمترين بندگان محمد زمان » ، « رقم كمترين ، محمد زمان » ، « به رقم كمترين غلامان ، محمد زمان » ، « به رقم محمد زمان » و « رقم كمترين ، ابن حاجى يوسف ، محمد زمان » . بعدها اينگونه رقمزدنها و نيز رقمهاى مسجع با استفاده از عبارات رمزى و ايهامى ، كه برخى محمد زمان را مبتكر آن شمردهاند ، توسط هنرمندان ديگر دنبال شد . « 2 » با وجود اين برخى از نقاشىهاى محمد زمان هيچ رقم و امضايى ندارد اما از مقايسهء سبك و شيوه ، مىتوان نتيجه گرفت كه از آثار خود اوست . در طول تاريخ بسيارى از نقاشان با كشيدن يك منظره يا تكرار يك نوع گل يا بناى مخصوص نقاشىهاى خود را از ديگران متمايز مىكردند . اين نتيجهگيرى زمانى امكانپذير است كه تمام آثار شخص را كنار هم قرار دهيم . محمد زمان هم از اينگونه امضاهاى مصور در نقاشىهاى خود استفاده كرده است . او در اكثر نقاشىهاى خود درخت شكستهاى را كشيده كه بيشتر مواقع سمت چپ و گاهى سمت راست تصوير است و از اين طريق نقاشىهاى خود را از ديگران جدا كرده است .
--> ( 1 ) . بختيار ، مقدمهء مرقع نىنامهء جامى : 17 . ( 2 ) . همان : 17 .