نمىتوان نقش هند را در ترويج هنر غربى در ايران ناديده گرفت . « 1 » به خاطر ارتباط خوب دو كشور ، بعضى از هنرمندان ايرانى كه از ترس غضب شاه و روحانيان شيعى قادر به سكونت در ايران نبودند به دربار هند پناهنده شدند . آن دربار و شهر كشمير تا مدتها مركز اقامت بسيارى از نقاشان ايرانى بود كه همه از دربار هند مستمرى منصب‌دارى دريافت مىداشتند . به هنگام سفر محمد زمان ، شاه جهان پادشاه هندوستان بود و او هم از هنرمندان ايرانى كه به آنجا مىرفتند به خوبى استقبال مىكرد . محمد زمان با نشان دادن شايستگىهاى خود توانست در آنجا پيشرفت و ترقى نمايد و از مقررىهاى مرسوم برخوردار گردد . « 2 » تأثير سفر هند به‌طور واضح در شيوهء نقاشىهاى او نمايان است از جمله كاربرد رنگ‌هاى تند و تصوير نمودن گل و گياه و طبيعت به دقت يك عكاس . البته بايد گفت اين نوع نقاشى با شيوهء سنتى ايرانى بسيار متفاوت بود زيرا ايرانيان بر خلاف نوع مقابل ، در حين كشيدن تصوير از حالات عرفانى و تخيلى نيز كمك مىگرفتند . قديم‌ترين اثر موجود از دورهء اقامت محمد زمان در هندوستان ، يك جعبهء قلمدان است منقش به تصوير بوته و گل‌هاى گوناگون با رقم « هو ، يا صاحب الزمان » . چند قلمدان ديگر نيز به همين سبك و سياق در اختيار است « 3 » كه بدون شك نقاش آنها محمد زمان است . « 4 » پس از سالها اقامت در هند كه موضوع تغيير مذهب نقاش ، كهنه شده و از يادها رفته بود وى عازم ميهن خويش گرديد . البته نبايد عامل ديگر يعنى سخت‌گيرىهاى مذهبى اورنگ‌زيب را از نظر دور داشت . زمان دقيق بازگشت محمد زمان مشخص نيست اما از روى نقاشىاى كه در آن تصوير شاه عباس دوم و سفير هند را كشيده است مىتوان در اين مورد به نتايجى رسيد . در متن نقاشى القابى براى شاه عباس نوشته شده كه حاكى از حيات شاه در آن زمان است . در نتيجه نقاشى بايد قبل از سال 1077 ه . ق كه سال فوت

--> ( 1 ) . ايوانف ، « نادرهء دوران محمد زمان » : 315 . ( 2 ) . ذكاء ، « محمد زمان نخستين نگارگر ايرانى كه به اروپا فرستاده شد » : 43 . ( 3 ) . براى اطلاع از فهرست نقاشىهاى محمد زمان نك : كريم‌زاده تبريزى ، احوال و آثار نقاشان قديم ايران و برخى از مشاهير نگارگر هند و عثمانى ، ج 2 : 782 - 784 . ( 4 ) . ذكاء ، « محمد زمان نخستين نگارگر ايرانى كه به اروپا فرستاده شد » : 44 - 45 .