اثر هنرى كار هر مدعى نيست . علاوه بر دانش و موهبت استعداد و ذوق فطرى چشم آشنايى و ممارست بسيار در نگرش آثار گوناگون نوعى - به اصطلاح مشق نظر - مىطلبد تا به شرط استعداد فرهنگ شناخت و ملكهء بينش و اجتهاد احراز گردد . و سرانجام دغدغهء ذهنى انكارگران است در باورداشت و پذيرش ترجمهء اثرى چنين از زبانى غير معهود توسط هنرمندى غير حرفه‌اى در كار نويسندگى و سخن‌پردازى . البته براى آشنايان با سيرهء هنروران قديم ترجمه و نگارش چنين اثرى توسط هنرمندى بزرگ دور از انتظار نيست . بيشترينهء هنرمندان بزرگ پيشين از تربيت ذوقى و ادبى و قريحهء سخنورى و سخن‌پردازى بهرهء تمام داشتند . چندانكه برخى از آنان نزد ارباب هنر هنرمند سخنور و نزد اهل ادب سخنور هنرمند به شمار آمده‌اند . همچنانكه پرداختن به نگارگرى و دستورزى در آن هم بنابر اعتقاد فرزانگان مايهء تلطيف ذوق و بالندگى خلاقيت‌هاى مستعد مىگرديد . به گفتهء شاه طهماسب صفوى ( 930 - 984 ) كه خود شهريارى هنرور و هنرشناس و هنرمندنواز بود : و چون عادت پادشاه مغفور شاه طهماسب چنان بود كه اولاد امراء و اعيان خود را در صغر سنّ به حرم خاصّ خود برده در سلك شاهزادگان اختصاص داده با مخاديم ذوى الاحترام انتظام مىداده در تربيت و رعايت دقيقه‌اى نامرعى نمىگذاشت به تعليم قرآن و خواندن احكام شرعيه و تقوى و طهارت تحريض كرده به مصاحبت مردمان ديندار ترغيب مىفرمود و دايم ايشان را از اختلاط مردم مفسد كج‌طبع بدنفس فاسق مانع آمده خدمت علما و فضلا بديشان تفويض مىنمود . و چون به حد رشد و تميز مىرسيدند فنون سپاهگرى و تيرانداختن و چوگان باختن و اسب تاختن و قوانين سلاحشورى و قاعدهء انسانيت و آدمگرى مىآموخت و مىگفت گاهى به صنعت نقاشى نيز مقيد باشيد كه سليقه را سر راست مىكند . « 1 » ميرزا غلامرضا اصفهانى ( 1246 - 1304 ق ) استاد بزرگ خوشنويس نمونهء شاخص و بارزى است از جامعيّت و كمال استادان بزرگ قديم در ساحت سخنورى و سخندانى و شعر و عرفان و آنچه در عصر ايشان فرزانگى و ادب قلمداد مىشد . بطور كلى محمد زمان به مطالعه و ترجمهء آثار فرنگى در زمينه‌هاى گوناگون دلبستگى و اهتمام خاص داشت . در مقدمهء تنها اثرى كه به غير از چين‌نامه از او باقى مانده و نسخهء خطى آن در كتابخانهء ملّى پاريس است « 2 » به آثارى كه از زبان لاتين به

--> ( 1 ) . امير شرفخان بدليسى : شرفنامه ، تهران 1373 ، صص 576 - 577 . ( 2 ) . Blochet : Catalogue des Manuscrits Persans de La Bibliotheque Nationale , t . I - IV , Paris 1905 - 1939 , t . II , No 866 .