فارسى ترجمه كرده اشارهء كلى دارد . اين اثر باقىمانده متنى است پزشكى كه محمد زمان آن را در سفر از « دار السلطنهء اصفهان » به هند به هنگام اقامت چند روزه در يكى از منازل راه از زبان لاتين به فارسى برگردانده است . نيكولا مانوچى هم از كتابهاى متعدد فرنگى كه محمد زمان براى مطالعات خود گردآورده بود سخن داشته است . « 1 » محمد زمان در موسيقى هم تبحّر داشته است . در مجموعه‌اى از منشآت عصر صفوى نامه‌اى « 2 » است از ملا طغرا به محمد زمان كه از مخاطب با عنوان محمد زمان فرنگى [ خوان ] « 3 » ، معنى خوان و ميرزا محمد زمان نام برده است . نويسندهء نامه نسخهء جامع الألحان عبد القادر مراغه‌اى را كه از متون تخصصى و فنى موسيقى است براى مقابله به امانت خواسته است . ملا طغرا در عصر خود در هند به شاعرى و قوت انشاء در بين همگنان شهرتى داشت . تاريخ دقيق وفات او معين نيست ، همين قدر معلوم است كه با ميرزا محمد جلال الدين طباطبايى اردستانى ( زنده 1062 ) مشهور به ميرزا جلالا شاعر و نويسندهء مشهور آن عصر كه به هند مهاجرت كرده بود همعصر بوده است و مقام ادبى خود را از جلالا كه در شعر و ادب مسلّم همگان بود برتر مىپنداشته و با او به ستيزه‌گرى برخاسته است . « 4 » نامهء ملا طغرا به محمد زمان به سبك نامه‌نگارى فارسىنويسان هند در آن زمان آكنده از تكلّفات و صناعات گوناگون لفظى و معنوى و آوردن انواع كنايات و ايهامات و استعارات متناسب با فنون موسيقى و موسيقيدانى و تا حدى نقاشى است كه اطلاق آنها به مقتضاى حال و قرينهء مقام و سنت تخاطب حاكى از دلسپارى و ذوق مخاطب به موسيقى و هنر است . نكتهء مهمى كه از مفاد نامه برمىآيد همزمانى محمد زمان فرنگىخوان با ميرزا جلالا و ملا طغرا و معاصرت با دوران زندگى محمد زمان نقاش است . اين مطلب با مقايسه با نوشته‌هاى نيكولا مانوچى جهانگرد ايتاليايى كه به آن اشاره شد نظر كسانى را كه به علت قلّت تتبّع يا مصادره به مطلوب دوران زندگى محمد زمان را متفاوت انگاشته قائل به دو محمد زمان نقاش و فرنگىخوان گشته‌اند ردّ و نفى مىنمايد .

--> ( 1 ) . Manucci , ibid , P 18 . ( 2 ) . سپاسگزارم از ارجمندى آقاى نادر مطلبى كاشانى كه مرا از وجود اين نامه آگاه ساخت و عكس آن را از مجموعهء ش 10524 كتابخانهء گنج‌بخش در اختيار نهاد . عكس نامه در پيوست پايان كتاب آمده است . ( 3 ) . در اصل كلمهء « خوان » افتاده است . نسخه بطور كلى تصحيف و تحريف فراوان دارد . ( 4 ) . محمد جلال الدين طباطبايى ( ميرزا جلالا ) : نامه‌ها و نوشته‌ها ، به اهتمام دكتر قاسم صافى ، انتشارات دانشگاه تهران 1374 ، صص 60 ، 353 - 357 .