تحقيقى پيرامون سير نهضت تصوف در دوره ايلخانان همان‌طور كه در پنج مجلد تاريخ نهضتهاى فكرى ايرانيان به تفصيل شرح داده‌ام تصوف ايرانى واكنشى بود بر ضد فساد و اوضاع اجتماعى و اخلاقى و افتخار و مباهات اجدادى و دينى قوم غالب تازى كه فرمانرواى سياسى كشور ايران شده بودند ، و از سوى ديگر كوششى بود براى طهارت باطن بدون دادن امتياز به گروهى ، آن‌چنان‌كه بتوان بدون هيچ‌گونه رابطه و حائلى به حق و حقيقت و اصل شد . سير اين رگهء طلائى تفكر والاى ايرانى در تأليف مورد بحث در بالا تا پايان قرن نهم هجرى مورد بحث و تحقيق قرار گرفته است و فعاليتهاى فكرى ايرانيان از دو جنبهء منفى : ( دست شستن از امور دنيوى و زهد و فنا ) و مثبت و فعالانه : يعنى ( آگاهى و انعكاس دادن نارضائى عمومى مردم از حرص و ثروت و زندگى كاهلانه و پرتجمل و مشحون از ظلم و گناه بزرگان فئودال و اميران و فرمانروايان ) در مقابله با فكر زمخت قوم غالب تازى همراه با انديشهء گسترده و آزادمنشانه آريائى بيان گرديد . در اين دوره ( يعنى دوره استيلاى مغولان بر ايران ) لبهء تيز اين مبارزه فكرى و سياسى متوجه قوم غالب ديگر يعنى چنگيزيان و سپس تيموريان و ديگر گروههاى باقىمانده از دوران قبل يعنى فرمانروايان و حكام منفعت‌طلب و متعصب محلى ايران است . در فاصلهء قرنهاى پنجم تا نهم هجرى نفوذ تصوف بيش‌ازپيش