در امور ، از حوزهء شرع پاى بيرون نگذارد . دغدغهء آخوند ، چه در مقام نظر و نظريه‌پردازى و چه در مقام عمل و نهادسازى ، اين بود كه مشروطهء ايران همواره مشروطه‌اى ملتزم به شريعت ، باقى بماند . به پاره‌اى از كوشش‌هاى او در اين زمينه اشاره مىكنيم : 1 . يكى از مهم‌ترين مسائلى كه در زمينهء سازگارى ميان مشروطيّت و ديانت وجود داشت ، اين بود كه اگر مشروطهء ايران اقتباسى از مشروطهء غرب است ، چه تضمينى است كه در چنين نظامى اباحىگرى رواج نيابد و اصولًا چه تفاوت ماهوى ميان مشروطهء ايران و مشروطهء انگليس وجود دارد كه در يكى قيودات و تكاليف شرعى هم چنان جارى و نافذ باقى مىماند و در ديگرى آدميان خود را از اين قيودات رها مىبينند ؟ پاسخ خراسانى آن بود كه تأسيس نظام سياسى مشروطه در هر كشورى مبتنى بر مذهب رسمى آن كشور است و اين كه در غرب آزادىهاى فردى وجود دارد ، بيش از آن كه مربوط به مشروطيّت باشد ، به ديانت آن جماعت مربوط است كه قيودات و تكاليف متفاوتى بر دوش مؤمنان مىگذارد . « 1 » در مقالهء محلاتى كه خراسانى بر آن تقريظ و تأييديه نوشته بود ، به اين سؤال چنين پاسخ داده شده بود : « چون [ در ] ممالك حرّيهء غير اسلامى ، مذهب آنان اباحهء بعضى از منكرات اسلاميه است . . . اين است كه قانون مملكتى آنها ، از روى اقتضاى آن مذهب ، آزادى مردم در آنها خواهد شد » . « 2 » از ديدگاه خراسانى ، مشروطيّت نه تنها منجر به رواج معاصى و نواهى نمىشود ، بلكه مطمئناً « هم چنان‌كه مشروطيّت و آزادى ساير دول و ملل عالم ، بر مذهب رسميهء آن ممالك استوار است . همين طور در ايران هم بر اساس مذهب جعفرى . . . كاملًا استوار و مصون از خلل و پايدار خواهد بود » . « 3 » از اين منظر ، نظام سياسى غرب ديگر مستوجب طعن نيست و اشكالات و ايرادات مربوط به رواج

--> ( 1 ) . همان ، بخش اوّل ، ص 198 ( 2 ) . واقعات اتّفاقيه در روزگار ، ص 249 ( 3 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، ص 199