حضور مداوم بيگانگان در ايران و فجايعى كه مرتكب مىشدند ، خارى در چشم وطن‌پرستان و آزادىخواهان واقعى بود . اينان چون به تنهايى قدرت مقاومت در برابر روسيهء تزارى نداشتند ، چشم اميد به مراجع دينى خود دوخته بودند تا آنها بتوانند با نفوذ معنوى كه در ميان توده‌هاى مردم دارند ، چاره‌اى براى دفع روسيان بينديشند . به همين روى ، مرحوم آخوند به عنوان مرجع تقليد شيعيان ، از روى تعهّد و احساس وظيفهء دينى ، در اوّلين قدم ، در تلگراف به مجلسيان ، امتعهء روسى را تحريم كرد . در اين تلگراف آمده است : « مجلس محترم شوراى ملّى - شيّد اللَّه تعالى أركانه - . . . اساس قويم مشروطيّت و استقلال وطن ، بلكه اركان ديانتمان در تزلزل و روح ملّيتمان در خطر و حقوق وظيفهء ملّيه ، بلكه بشريّه‌مان لگدكوب ، و تكليف دينى اسلامى زياده بر اين به انتظار نشستن ، دست روى دست گذاردن را اقتضا ندارد . اگر حقوق بين المللى مرعى و قوانين آن منظور است ، سكوت تا كى ؟ انتظار تا چند ؟ و اگر مجرّد الفاظى بدون واقعيت و خالى از حقيقت است ، البته عموم علما و قاطبهء مسلمين هم از مقتضيات اسلاميت خود رفع يد نخواهند كرد . و عجالتاً مجاهدهء اقتصاديه ترك امتعهء روسيه بالكلّيه ، كه اولين قدم دين‌دارى و وطن‌خواهى است - بعون اللَّه تعالى و حسن تأييده - بايد سريعاً اقدام شود » . « 1 » دولت روسيه از اين اعلاميه مرحوم آخوند از منافع خود نگران گرديد و در نامه‌اى به وى او را تهديد كرد كه ما نيز جلوى واردات كالاهاى ايرانى را خواهيم گرفت . ايشان به فرزند ارشدشان ، ميرزا مهدى ، كه هم‌گام با پدر در صف مقدّم مشروطه‌خواهان بود ، دستور داد تا نامه‌اى در جواب روسيه بنويسد . در بخشى از اين نامه آمده است : « حالا كه انقلابات - به حمد اللَّه - مرتفع ، و امنيت ايران با ساير ممالك متقارب و بر هر ذى حسّ عياناً محسوس است كه ابقاى قشون روسيه در ايران همه روزه يك نوع

--> ( 1 ) . همان ، ص 240